Sevgili okurlar, dergimizin bu say?s?nda bize ayr?lan sayfalarda camiam?zda iz b?rakan stad?m?z Avukat Dursun ?SP?RO?ULLARIn? rahmetle anarak anlatmaya al??aca??m. ncelikle bu yaz?m? haz?rlarken verdi?i bilgilerden yararland???m stad?m?z?n o?lu Ergun ?SP?RO?ULLARIna ok te?ekkr ediyorum.
?spiro?ullar? stad?m?z 1927 y?l?nda Erzurumun Oltu ilesinde do?du, Babas? Tuzla Mdr Ziya bey, annesi ev kad?n? Naime han?md?.
1917 y?l?nda Yan?kderede Ermenilerce ?ehit edilen Ferit Beyin torunudur.
Daha nce 8 ocu?u len aile ya?as?n diye ona Dursun ismini verdi.
?lkokula Erzurum Gazi ?lkokulunda ba?lad?, Ankara Kurtulu? ?lkokulunda bitirdi. Ortaokulu ve liseyi Erzurum Lisesinde okudu. Ankara Hukuk Fakltesinden mezun olunca mesle?ini Avukat olarak srdrmeye karar verdi.
Staj?n? Erzurumda Avukat ?brahim ?enbark?n yan?nda yapt?. Meslekta?? Avukat Necmettin EVC?MEN ile Erzurumda ortak bro aarak meslek hayat?na ba?lad?. Daha sonra H?n?sta serbest avukatl?k yapt?.
1956 y?l?nda Aysel ASAN ile evlendi. Ayn? y?l H?n?staki brosunu kapatarak TCDD Erzurum Blge Avukat? olarak al??maya ba?lad?.
1962 y?l?nda e?i Aysel Han?m, Erzurum ?nn ?lkokulunda ?retmenli?e ba?lad?, Burada o?lum Seluk HA?ILO?LUnun da ?retmenli?ini yapan Aysel Han?m, Erzurumdan ayr?lana kadar bu okulda al??maya devam etti.
1960 Anayasas? iin kurucu meclis yeli?i grevine seildi fakat faklteden bir hocas? ad?na bu grevden feragat etti. ?ki dnem Erzurum Barosu Ba?kanl??? yapt?. Bu srede avukatlar?n sosyal haklar? iin Trkiye Barolar Birli?i ile birlikte al??malar yapt?. 1973 y?l?nda Trkiye Barolar Birli?i Ynetim Kurulu toplant?s?n?n Erzurumda yap?lmas?n? sa?lad?.
Sosyal ynden faal bir insand?; e?itli derneklerde ve DDY sendikas? gibi sendikalarda kurucu, ynetici veya temsilci olarak grev ald?.
lmnden bir ay nce Atatrk niversitesi Hukuk M?avirli?i grevine ba?lam??t?. 1 Kas?m 1974 tarihinde sabaha kar?? geirdi?i kalp krizi sonucu vefat etti. Ayn? gn Erzurum Asri Mezarl???na defnedildi.
Ynetiminde yer ald??? Pa?alar Caddesindeki ?retmen Evleri Kooperatifinde bir evi vard?, vefat?n?n ard?ndan evinin bulundu?u soka?a Belediye Meclisi karar?yla onun ismini verdi. Dursun ?spiro?ullar? Soka?? levhas?, dnemin Erzurum Belediye Ba?kan? Av. Orhan ?erifsoy taraf?ndan soka?a as?ld?. Halen soka??n ismi levhas?nda yaz?l? oldu?u gibi Dursun ?spiro?ullar? Soka?? olarak an?lmaktad?r.
Av. Dursun ?spiro?ullar?, al??kanl???yla, grev anlay???yla, meslek konulardaki geli?meleri ve de?i?imleri srekli takip etmesiyle; k?saca temayz etmi? meslek bilgi ve tecrbesiyle rnek ald???m?z bir by?mzd. Kurum avukat? olarak al??t??? zamanlar dhil; byk, kk tm meslekta?lar? taraf?ndan hukukun her dal?nda bilgisine en ok gvenilen, ihtiya duyuldu?unda ncelikle fikri al?nan avukatt?. Tereddt etti?imiz konularda onun fikrini alarak i?lerimizi yrtr ve sonuta ba?ar?ya ula??rd?k.
stad?m?z?n gen meslekta?lar?na verdi?i ve hi unutamad???m nasihatleri, bugn de aynen geerlili?ini korudu?undan burada ifade etmek istiyorum:
?yi avukat kt avukat yoktur, i?ini ok iyi takip eden, mvekkilini bilgilendiren avukat?n i?i ok olur.
Bir davada tan??a cevab?n? bildi?in sorular sor, cevab?n? bilmedi?in soruyu sorarsan istemedi?in ya da aleyhine olan cevab? al?rs?n, bu da senin iin iyi olmaz.
Kendisi gibi kamu kurumlar?nda grev yapan avukatlara da Kendinizi asla ezdirmeyin, avukat?n mesaisi yoktur, memurlar?n imzalad??? mesai cetvelini siz imzalamay?n derdi.
Rahmetli a?abeyimiz gen avukatlara ok al??malar?n?; zekn?n ve e?itime giden yolun avukat?n irade disiplininden geti?ini; disiplinin, gaye ile ba?ar?y? sa?layan kpr oldu?unu, disiplinli al??an?n toplumca da takdir edilece?ini sylerdi.
Sayg?de?er ba?kan?m?z, staj?n? tamamlayan gen avukatlara ruhsatlar?n? verirken de ?tlerde bulunurdu: ?? sahibi mvekkil ile aran?zda bir mesafe b?rak?n, mvekkil broya girerken bir kahvehaneye, e?lence yerine girer gibi girmemeli, bronun yaln?z i? konu?ulan yer oldu?unu unutmay?n?z; kurnaz olan mvekkillerin yemek teklifinde bulunarak para isteme konusunda avukat? zorda b?rakaca??n?, bedava al??t?r?p cret demekten ka?nabileceklerinin ihtimal dahilinde oldu?unu hat?rlatarak, Bu tr mvekkillere kendinizi ezdirmeyin, yard?m?n?z kar??l???nda muhakkak cret almay? unutmay?n, isti?are yapt???n?z ki?ilere bilginizi azar azar ve kibarca sat?n?z derdi.
Merhum ?spiro?ullar?n?n Baro Ba?kanl??? dneminde, Erzurum Blge Barosunun disiplin kurulu yesi olarak birlikte al??t???m iin ok mutluyum. O dnemlerde evre illerde DDY ile ilgili duru?mas? oldu?u zamanlar yolculuk iin treni tercih etti?inde bir gn nceden gidip, duru?ma gn duru?mas?na girerek ancak duru?madan sonraki gn trenle dnebilirdi. Bu ?ekilde Erzurum d???ndaki her duru?mas? gnn al?rd?. Bu kadar zaman kaybetmemesi iin aram?zda anla?m??t?k; ben ve SSK Avukat? merhum meslekta??m?z Mehmet bey, duru?malar?m?z? onunla ayn? gnlere planlat?r, birimizin kurumuna ait arala duru?ma gn birlikte gidip, ayn? gn ak?ama Erzuruma dnerdik. Yolculuklar?m?z hi s?k?lmadan, ?ark?l?, trkl, sohbetli, k?saca ne?e iinde geerdi. Yol boyunca Dursun ?spiro?ullar?n?n gzel sesiyle syledi?i ?ark?lara becerebildi?imiz kadar?yla e?lik etmeye al???r, yolculu?un nas?l geti?ini anlamazd?k.
Av. Dursun ?spiro?ullar? uyumlu ve pozitif ki?ilik yap?s?yla evresine her zaman ???klar saan bir by?mzd, nurlar iinde yats?n.
EMR T?MURUN ?SLM D?N? VE D?N ADAMLARINA BAKI?I SEYY?D BEREKE (D. ? - . 1404) (Galip DO?AN say?27)
Emr Timurun ki?isel olarak ilk irtibat sa?lad??? din adam? Seyyd Berekedir. Emr Timur ile Seyyd Berekenin 1370 y?l?nda yollar?n?n kesi?ti?i tahmin edilmektedir. Seyyd Berekenin Emr Timur iin bir dni nder olman?n yan?nda, bireysel lider veya ak?l hocas?da oldu?u sylenebilir. Seyyd Bereke, lmne kadar Emr Timurun ve Timurlular?n hizmetinde kald? ve Emr Timurun tebaas?yla olan ili?kisinde nemli bir rol oynad?. Seyyd Bereke ile ilgili anlat?lanlar?n o?u Emr Timur aras?nda sayg?ya dayal? bir ?renci-?retmen ili?kisi oldu?unu belirtirken baz? kaynaklar aras?nda belirgin ihtilaflar da bulunmaktad?r. Seyyd Berekenin Hce Ahmed Yesevye ba?l? bir Trk sf oldu?u d?nlmektedir. Emr Timurun genlik y?llar?ndan beri yan?nda oldu?una bak?l?rsa, Barlas boyuna yak?n, belki de bu kavmin iinden veya a?atay Hanl???na ba?l? boylardan birinden olmal?d?r. Yksel, ayn? fikirde olmay?p Seyyd Berekenin Mekkenin ileri gelenlerinden biri oldu?unu kaydetmi?tir. Muminov, Seyyd Berekenin Arap olmad??? ve Trk ya da Mo?ollar?n soyundan oldu?u d?nmektedir. Andican, daha ileri giderek Seyyd Berekenin bir sfi bile olmad???n? ve bylelikle Timurla dine dair bir ili?ki kurmu? olmas?n?n mmkn olmayaca??n? dile getirir. Hndmr, Seyyd Berekeden ok az bahsetmi? ve Seyyd Berekenin yak?n? olan Seyyd Taceddn Hasan isimli birinin Byezidi Bestamnin dergh?na bir grev adad???n? kaydetmi?tir. Tzkt-? Emr Timur adl? eserde de Seyyd Berekeye dair bir bilgiye rastlanmazken, kitab?n evirisini yapan Kutlukhan ?akirov ve Adnan Aslan, Emr Timurun trbesinin foto?raf?n? ekledikleri ekler blmnde Seyyd Berekenin de trbesinin ayn? yerde oldu?unu belirtmi?lerdir. Nizmeddn ?m, Seyyd Berekenin Emr Timur ile bir gr?mesinden bahsetmi? ve bu gr?meyi Emr Timurun bir u?ur olarak de?erlendirdi?ini kaydetmi?tir.
?m, Seyyd Berekenin Emr Timur iin Allaha dua etti?ini De?t-i K?pak seferinde Seyyd Berekenin herkesten evvel k?l?c?n? ekerek d?man zerine onunla beraber yrd?n kaydetmi?tir. Yezd, Seyyd Berekeden bahsederken Hz. Peygamberin soyundan gelen Mekke ?erflerinden Hazret-i licenap, Murtaza-i zam, Seyyidlerin Efendisi ve byk Veli ifadelerini kullanm??t?r. Emr Timurun yan?nda sefere kat?ld???n?, dualar etti?ini Allahtan yard?m ve zafer diledi?ini ona saltanat almeti olarak davul ve lem taktim edip dnya padi?ahl??? mjdesi verdi?ini, bunun zerine Emr Timurun Seyyd Berekeye hayat? boyunca sayg?l? davrand???n? ve madd anlamda destekler vererek rahat bir ya?am srmesini saglad???n? kaydetmi?tir. Seyyd Berekenin bylesine gizemli olmas?n?n nedenlerinden biri Emr Timurun nispeten genlik dneminde beraber olmalar? ve Timurlularda yaz?l? kaynaklar?n tutulmaya ba?land??? devire ula?amadan vefat etmesi say?labilir. Buna ra?men, btn yaz?l? kaynaklar?n tesinde bir delil olarak trbesinde ayaklar?n?n dibinde gmlmeyi isteyecek kadar Seyyd Berekeye ba?l?l?k hisseden Emr Timurun mezar pln? gnmzde Seyyd Berekenin Emr Timur iin nemini gsterir.
Yezd, Seyyd Berekenin Karaba?da iken hastalanmas? ve tabiplerin elinden geleni yapmalar?na ra?men lmesi Emr Timurun ok zld?n ve gzya?? dkt?n belirtmi?tir. Seyyd Berekenin soyu hakk?nda hibir ?eyin bilinmedi?ini ve gnmze kadar da net bir bilginin ula?amad??? ortadad?r. Eski devirlerde me?hur olan neredeyse tm ilim adamlar?na peygamber soyluluk yak??t?r?ld??? iin bu durumun derinlemesine ara?t?r?lmas? gerekmektedir. nk gerek olmamas?na ra?men peygamber soylu oldu?unun iddia edilmesi, bir din by? iin normalde edinmesinin ok zor oldu?u bir otoriteye kavu?mak anlam?na gelmekteydi. Bu problemi zmek iin ?emseddn Haydar?n Kesb isimli tarihi kabrindeki mezar ta?lar?n?n zerinde yaz?lanlar incelenmi?tir. Burada farkl? ki?ilere ait mezarlar ve sonradan yap?lm?? camiiler bulunmaktad?r. Bu mezar ta?lar?n?n zerinde yer alan kitabelerde Seyyd Berekenin hayat?na ve ya?ad?klar?na dair deliller kaydedilmi?tir. Hikyeye gre Bereket Sultan?n dedesi olan ?emseddn Haydar, Arabistandan bir beyaz deve zerinde gelmi? olan bir ilim adam?d?r.
K? isimli kasabay? kurmu? ve su gibi altyap?lar?n? tek ba??na haz?rlam??t?r. Haydar?n ok say?da ocu?u olmu? ve bu kalabal?k ailenin sonraki dnemdeki en nemli lideri Bereket Sultan olmu?tur. Bu ?ah?s da dedesi gibi mbarek bir ki?iliktir ve halk taraf?ndan oka sevilmektedir. Emr Timurun ordular? fetihler yoluyla blgeye geldi?inde Bereket Sultan ve taraftarlar? buna kar?? koymam?? ve Emr Timurun askerlerine yard?mc? olmu?lard?r. Bunun kar??l???nda Emr Timur da yerel halka eziyet etmemi? ve bilhassa Bereket Sultana yak?nl?k gstererek ona iltifatta bulunmu?tur. Kar??l?kl? bu ili?ki sonras?nda Emr Timur taraf?ndan toprak verilen Bereket Sultan, kendine ba?l? insanlarla blgede ya?amaya devam etmi?tir. Efsanele?mi? olan hikyesi hl mezar?n?n bulundu?u mahalde nakledilmeye devam eden Seyyd Bereket Sultan?n yatt??? yerdeki mezar ta?lar?n? inceleyen Muminov ve di?er mellifler yaz?l? manzumeyi ?u ?ekilde tercme etmi?lerdir;
Bu Seyyd Emir ?emseddnin
kabridir
Haydar, Byk Emir Seyyd Bereken?n o?lu
Seyyd Emir Abdullah?n o?lu
Byk Seyyd Emir Hseyinin
o?lu,
Seyydlerin Sultan?n?n o?lu,
mucizelerin ve zaferlerin kayna??
Seyyd Emir Semseddn Haydar el-Huseyni el-Nesefi
Cuma gn, 877 y?l?n?n ?evval
ay?n?n 20sinde vefat etti (20
Mart 1473).
E?er ?emseddn Haydar, gerekten Seyyd Berekenin o?luysa, tarihler bunu destekler durumdad?r. El-Nesef tabiri Nesef ad? verilen diyar? i?aret etmektedir ve buras? Ka?ka Dery blgesinin bat?s?ndaki bir yerdir. Yukar?da bahsi geen Kesb mevkii de burada yer MART 2023 17 almaktad?r. ?emseddn Haydara ait ba?kabir yaz?tta farkl? nesep silsileleri bulunmakta ve bunlarda ?emseddnin soyunun ?mam Cafer-i Sad?ka kadar gtrld? belirtilmi?tir. Yaz?t?n ?ekilleri ve yaz? biimleri gz nnde al?nd???nda bunun 15. yzy?lda kullan?lan tekniklerle olu?turuldu?u anla??lmaktad?r. Ayn? mellifler bu ta?lardaki bilgileri kullanarak soy a?ac?n? ?karm??lar ve bulduklar? isimleri s?ras?yla ?u ?ekilde listelemi?lerdir; Emr ?emseddn Haydar, Emr el-Kebr el-Kerm, Emr Cemleddn, ?emseddn Emr el-Kebr Haydar el-Huseyn elNesef, Emr Ahmed, Emr Sad, Emr Huseyin, Emr Abdullah, Emr Cafer, ?brahim elMurtaz, Emr Ms el-Kz?m, Emr Cafer es-Sad?k, Muhammed el-Bak?r, ?mam Zeynel Abidn, ?mam Hseyin ve Ali el-Murtaz Bu listenin sahih oldu?u d?nlrse ?emseddn Haydar?n Seyyd Berekenin o?lu oldu?u ve sllenin Hz. Ali soyundan geldi?i d?nlebilir.
Seyyd, ?slmda Hz. Hseyin soyundan gelenler iin kullan?lan bir tabirdir. Seyyd Bereke, bylece Hz. Hseyinin soyundan gelen biri olabilir. ?r?adnme ad? verilen ba?ka bir eserde, Seyyd Berekeye ait bir ipucu ele geirilmi? ve Farsa, Arapa ve a?atayca metinler ieren eserin incelenmesi sonucu Seyyd Berekenin kkenine dair ipular? ortaya koyulmu?tur. Bu belgeye gre Seyyd Cihangir Han, kendi soyunu Emr Berekeye ba?lamakta, oradan da me?hur din limi Abdlkdir-i Geyln ile akraba oldu?unu iddia etmektedir. Bu silsile sonraki dnemlerde Ulu? Beyin ve Ali ?ir Nevnin de do?rulad??? bir silsiledir. Buradan hareketle hl blgede anlat?lan Arabistandan gelmi? ki?ilerin efsanesiyle gereklerin de ba?da?abilece?ini dile getirmektedir. Fakat ikinci belgede Abdlkdir-i Geyln isminin ortaya at?lmas?, di?er silsileye ait isimlerin burada grlmemesi ve siyslerin verdi?i destek, sahtelik gstergesi gibi durmaktad?r.
Seyyd Berekenin soyunun nereden geldi?i konusunda ?erefddin Ali Yezdnin Mekke kkenli, ?bn-i Arab?ah?n bat? kaynakl? teorilerini dillendiren Muminov ve arkada?lar?, Seyyd Berekenin Emr Timurun trbesindeki mezar ta?? da dhil olmak zere hibir yerde yaz?l? bir soy silsilesinin bulunmad???n? belirtmi?tir. Arabistandan veya daha zgl olarak Mekkeden gelmi? olabilece?ine ynelik tahminler de ?phelerle doludur. Buna gre Seyyd Berekenin kesinlikle Arap olamayaca??na dair gr? ne srlebilir;
1- Seyyd Berekenin Emr Timurun ordular?n?n sava? esnas?nda kullanabilmesi iin bir slogan nerdi?i sylenmektedir. Buna gre Seyyd Berekenin teklifi zerine Emr Timurun askerleri Ya?? kat? ?eklinde tempo tutarak ba??r?yordu. Bu sz tamam?yla z Trke bir ifadeydi, askerlerin sava? ortam? gibi bir anda sylenilece?i kadar kolay ve ba?ar?l? bir slogand? ve nihayetinde orduyu ba?ar?ya da ula?t?rm??t?. Kendisi Arap kkenli birinin yabanc? bir dile bylesine hkim olmas? mmkn de?ildi. Bu nedenle Seyyd Bereke muhtemelen Trk as?ll?yd?. Kald? ki Andican, geerli veriler e?li?inde bu olay? tahlil etmi? ve bunun tamamen ?bn Arab?ah taraf?ndan uyduruldu?unu da dile getirmi?tir. Bu hikyenin uydurulmas?n?n amac? da Emr Timurun nemli bir zaferinin gy dervi? ve sflerin duas?yla oldu?una milleti inand?rmaya al??mak ve Timuru sanki dindarlar?n duas?n? alm?? biri gibi gstermeye al??makt?.
2- Seyyd Berekenin do?du?u ve ne?et etti?i yer muhtemelen Ka?ka Dery olarak bilinen Trk yurtlar?yd?. Bu blge, Emr Timurun kendi kabilesi olan Barlaslar?n da bulundu?u yerdeydi ve bylelikle Seyyd Bereke, gerekte Barlaslardan ok da uzakta olmayan ve hatta ayn? yerde ortaya ?km??t?.
3- Yukar?daki hususlara ek olarak Tosun, Seyd Berekenin Emr Timura bir sava? esnas?nda davul ve bayrak vererek kutsad???n? aktarm??t?r. Bu Trklerin bir detidir ve Araplarda byle bir gelenek olmad??? gibi ?slmiyette de byle bir uygulama yoktur.
Elbette Seyyd Berekenin soyunun Arabistanda bir yerlerden gelip sonra Ka?ka Deryda yerle?mi? olmas? da muhtemeldir. Kald? ki, incelenen ?r?adnme de byle bir bilgi vard?r. zellikle ?slm fetihlerin yo?un oldu?u hicretten sonraki ilk birka yzy?lda birok Arap as?ll? Mslman topraklar?n? terk ederek Trkistana gelmi?lerdir. Byle bir durumda sahabenin soyundan olan birisinin Emr Timur ile beraber olmas?n?n Emr Timura ve geni?letmeye al??t??? devlete fayda sa?layaca?? ortadad?r. nk Emr Timur, devletini Araplara kar?? olsa da ?slma kar?? olmayan topluluklara do?ru geni?letmekteydi ve ak?l hocas? olarak yan?nda bulundurdu?u en nemli din adam?n?n sahabeden bir soy ba??n?n bulunmas? bunu kolayla?t?racakt?. Bu nedenlerle Seyyd Berekenin Mekke kkenli olmas?n?n uydurma dahi olsa Emr Timur zaman?nda bile destek bulabilece?i anla??lmaktad?r. Devlet liderlerin kendileri veya yak?n evrelerinde bulunan ki?ilerin uydurma birtak?m soy bilgileriyle me?ruiyet sa?lamaya al??malar?, zellikle Orta a?da belirgin bir davran?? biimiydi.
Arap as?l? olmad?klar? halde Arap as?ll?ym?? gibi davranan veya bunu iddia eden topluluklar?n Kuteybe b. Mslim isimli Arap komutan?n fetihleri s?ras?nda veya sonras?nda Trkistan blgesinin zellikle da?l?k kesimlerinde ortaya ?kt??? savunulmaktad?r. Orta Asyadaki ?slm yay?lma olduka h?zl? gerekle?mi?tir ve toplulu?un kendilerine daha uygun olan bu dne o?u zaman faydac? nedenlerle, bazen de zorla dhil oldu?u fakat h?zl? dn?m nedeniyle kadim inan??lar?n? da tam anlam?yla terk edemedikleri anla??lmaktad?r. rne?in kabirleri trbelere evirme, derghlar? ve camileri bu trbelerin etraf?nda in? etme ve benzeri hareketler gerekte ?slmiyetten nce blgede var olan ve sayg? duyulan ki?ilerin mevcudiyetini yeni fatihlere kar?? korumak iin geli?tirilmi? bir teknik olabilir. Gerekten de Trkistan blgesinde Yemenden veya Arabistan?n ba?ka blgelerinden geldi?i belirtilen prenslerin kurdu?u d?nlen birok yerle?im birimi vard?r ve bunun gerek olmas? mant??a ayk?r?d?r. Bununla beraber, bu Arap soylu mbarek topluluklar?n din liderleri, ?slmiyetin ilk yzy?llar?nda hi benimsenmemi? olan trbe, dergh, uzlet, ir?d ve evliyl?k gibi kurumlar? kutsalla?t?rmakta ve ?slm?n znn bunlar oldu?unu belirtmekteydiler.
Gerekte Hristiyanl??a, Budizme ve Zerd?tl?e daha yak?n olan bu uygulamalar?n bir rne?i de Seyyd Bereke ve onun ba?l? oldu?u hareketti ve bu hareket tarz? Arap kkenli birinden ziyade, blgenin yerlisi olup eski geleneklerini koruyarak Mslman kalmaya al??an birinin hareket tarz?na daha yak?nd?. Trbelerin kutsalla?t?r?lmas? ?slmiyette yoktu. nk rne?in Hz. Peygamber ld?nde Mescd-i Nebev zaten ibadet yeriydi. Trbe ve dergh gelene?i ilk olarak Emvler taraf?ndan politik rakip olarak grlen ?ilerde grld. Timurlular ncesinde ortaya ?km?? tasavvuf ak?mlar?n?n kkleri binlerce y?ll?k ly kutsalla?t?rma veya atalar klt anlam?na gelebilecek bu uygulamay? ortaya ?kararak ?slmiyette bunu kullanmas? Asyada Arap soyundan gelen ki?ilere de?il, Acem geleneklerini korumaya al??an eski dinlere ait ululara ve onlar?n takipilerine daha ok yak??an bir politik duru? olarak grnmektedir. Muminov, Trkistan ve civar?ndaki blgelerde Seyyd Bereke gibi birok tasavvuf by?nn belli bir boyun veya kabilenin veya blgenin dn by? oldu?u, birok mahalde vefat etmi? bulunan ama hl ruhunun o mekn?n koruyucusu veya ruhan lideri oldu?una inan?lan ki?ilerin bulundu?u ve bunlar?n hemen hepsinin atalar?n?n Arabistandan gelen Arap soylu ki?iler oldu?u konusunda ittifak oldu?unu belirtir. Gnmzde dahi Trk ve ?ran beldelerinde ?ehrimizin manev by?, beldemizin gnl mimar? gibi tabirlerle, orada lp lmedi?i veya kim oldu?u bile belli olmayan ki?ilere dair trbelerin nemli ibadet yerleri olarak kullan?ld??? ve buralar?n dni meknlar olarak ok say?da ki?i taraf?ndan hl ziyareti ekti?i herkese bilinmektedir.
lkemizde oka bulunan bu meknlarda bulundu?una inan?lan ?ah?slar?n ok byk bir kesiminin peygamberle akraba veya sahabelerin soyundan geldi?ine de inan?lmaktad?r. Seyyd Berekeden beri Trk-Mo?ol gelene?inde ?slm anlay???n ok fazla de?i?medi?i anla??lmaktad?r. Yine de, bu ?ah?slar?n ?slm dnine hizmetleri ve ?slm?n yay?lmas? iin verdikleri u?ra?lar da ortadad?r. Tasavvuf bykleri, her ne kadar pratiklerinin ?slmi kkleri olmasa da, halk? a??rd?klar? ve kendilerinin aidiyetini bildirdikleri dn ?slm olmu?tur. Seyyd Bereke de byle bir zatt?r ve hem Emr Timuru hem de Timurlular?n tebaas?n? srekli ?slma a??ran bir ara geli?tirmi?tir. Bylece din ve siysetin neredeyse el ele hareket etti?i bir ortam olu?mu? ve Timurlular?n me?riyetinin sa?lanmas?nda bunun etkisi byk olmu?tur. Orta Asyadaki halklar?n Trk-Mo?ol gelene?inde atalara ba?l? olman?n ve soylu ki?ilerin liderlik ihtimalinin daha gl olmas? nedeniyle Arabistandan gelmi? sahabe veya peygamber soylu dn ki?ilerin takipisi olmak veya bu tr ki?ilerin hocal?k yapt??? ki?ilerden olmak, ayr?ca bir me?riyet sa?l?yordu. zellikle ilk Trk-?slm devletlerinden olan Karahanl?lar gibi devletlerde liderlerin soylar?n? Hz. deme kadar gtrmeye al??t?klar? ve bu ?ekilde soyluluklar?n?n ve devlete egemen olmalar?n?n tanr? taraf?ndan kendilerine bahsedilmi? bir ?ey oldu?una milleti inand?rmaya al??t?klar? aktar?lmaktad?r. Karahanl? liderleri soylar?n? Keysnlere, oradan da ilk insana gtrmekteydiler.
Hristiyanlarda ve onlar?n liderlerinde daha yayg?n olan bu ilk insana ve Nuh gibi peygamberlere kadar silsile uydurma abalar?n?n Orta Asyada da yayg?n olmas?, halklar zerinde egemenlik kurmaya al??man?n ve hkimiyeti daha me?r hale getirmenin bir abas? olabilir. Benzeri biimde Emr Timur, kendi soyunu Cengiz Hana dayand?rmaya al??makta ve hatta Cengizin de atalar?ndan olan efsanevi Tmin Ka?an ile akraba oldu?unu aktarmaya aba gstermektedir. Emr Timurun vefat?ndan sonra hanedan yelerini, soyunu Cengiz Handan daha ok ?slmi bir tak?m liderlere ba?lamaya al??t?klar? ortaya koynulmu?tur. Buradaki motivasyonun nedeni politik olmal?d?r. Dolay?s?yla Trkle?mi? Mo?ollar aras?ndaki me?ruiyet mcadelesinde Emr Timura g sa?layacak olan taban Mo?ollar?n sayg? duydu?u bir de?ere ynelik olmal?yd?. Emr Timur bu nedenle srekli Cengiz Han?n miras?ndan belli bir g dev?irmeye al??t?. Onun sllesinden kad?nlarla evlendi ve bunun yeterli olmad???n? d?nd?nde, a?atay Hanl???n?n etkisiz ve kimsesiz hanedan yelerini Cengizin varisi olmalar? nedeniyle yan?nda ta??d?. Fakat lmnden sonra Timurlular, do?udaki mcadelelerden vazgeerek yzlerini grece daha zengin ve bakir olan ?ran, M?s?r ve Anadolu topraklar?na evirdiler. Bat?ya do?ru geni?lemeye al??an devletin art?k Mo?ollar?n sayg? duyaca?? de?erlere eskisi kadar ihtiyac? yoktu fakat yeni topraklardaki ?slmi alt yap?y? anlamak ve buna uygun politik de?erler benimsemek daha nemli oldu?u iin Mslman halklar?n be?enisini kazanacak yeni de?erlere ihtiya duyulmaktayd?. Durum byle olunca, Timurlu hnedan?n?n yeleri Emr Timuru veya etraf?ndaki gl ?ah?slar? oldu?undan daha ?slm gstermeye aba sarf ettiler. Zaten Mslman olan Emr Timurun en nemli ak?l hocalar?ndan birinin Mekkenin byklerinden birinin soyundan gelmesine dair sylenti, Emr Timurdan daha ok onun gelecekteki hanedan yelerine fayda sa?lam?? olmal?d?r. Tasavvufular?n bu biimde ykseli?i ve Timurlular gibi devletler taraf?ndan destek grmeleri, zay?flayan Ortodoks ?slm?n aleyhine bir durum te?kil etmi?tir. Daha Emevler zaman?nda ortaya ?km?? olan Hanefiye, Mutezile ve Maturdyye gibi mezhepler akla ok nem vererek bilimin geli?mesini sa?lam?? ve ?slm?n alt?n a??n?n ya?anmas?na kap? am??t?r.
Bu ayd?nlanman?n nn isteyerek ya da istemeden aan Emevlerin ve Abbslerin ortadan kalkmas?yla akla dayal? bir dn anlay???n?n yerine do?udan gelen ve ana kaynaklar? ?slmdan olmayan fakat daha Mslman bir yorum gibi kabul gren tasavvuf ve benzeri ak?mlar blgede etkili olmu?lard?r. Durum byle olunca, Timurlular gibi blgede etkin olmaya al??an bir g, ?slm yorum olarak daha az u?ra? gerektiren ve halk?n deste?ini daha kolay ekebilen d?nceler ve sloganlarla ilerleyen bu yorumu geni? co?rafyalara yaym??t?r. Seyyd Berekenin soyunun Mekkeye ve Hz. Peygambere dayanmas? abas?n?n alt?nda byle politik-pragmatist bir hesap yatabilir. Emr Timurun yan?ndaki mezar ta??nda veya buradaki kitbelerde soyuna ve kimli?ine dair nemli bilgiler bulunmayan birinin ba?ka bir mahalde bulunan torununun mezar?nda sahabeye ba?lanan silsile bilgisi bu nedenle ku?ku do?urmal?d?r. Fakat bunu bir sahtekrl?k olarak grmek de do?ru bir tarihsel analiz olmayacakt?r. nk Orta a?da tek bir ki?inin karizmas?yla byk kar???kl?klar? bitirerek bir cihan devleti kurabilen bir kurumsalla?man?n ister istemez e?itli mitlerle yoluna devam etmemesi olanaks?zd?r. Tm bu politik dn yorumlara ek olarak, Emr Timur devrindeki tasavvufular, di?er devirlerde oldu?u gibi birbirleriyle de eli?ki halindedirler.
Tarihin hibir dneminde ayn? konular hakk?nda ayn? d?nen bir tasavvufular toplulu?u olmam??t?r. Dolay?s?yla a?atay Hanl???n?n y?k?lmas? srecinde hepsinin soyu Hz. Peygambere ula?an bu ulu seyydler de farkl? politik kayg?larla bir eki?me iine d?m? durumdalard?. Seyyd Berekenin di?er din adamlar?yla aras?nda da srt?melerin olmas? mmknd ve Emr Timurun istedi?i ?ey bu ulema tak?m?n?n birbirleriyle eki?mesi de?il, bir liderin arkas?nda hizalanm?? olmalar?yd?. Tirmizli ?eyhlerin baz?lar?n?n Emr Timura ba?kald?rmas?n?n ard?ndan yeni hamlelerin mmkn oldu?unu d?nen Emr Timurun Seyyd Berekeyi veya herhangi ba?ka bir din by?n din adamlar?n?n ba??na bir emir olarak getirmeye ali?t??? d?nlebilir. ?eyhlerin ba??nda olan bir mrin di?erlerine gre daha soylu bir silsileye sahip olmas? gerekti?i ise muhakkakt?r. Seyyd Berekenin oldu?undan daha fazla yceltilmesinin hem Berekenin hem de Emr Timurun vefat?ndan y?llar sonra gerekle?ti?ini belirten Andican, Emr Timurun trbesinde hocas?n?n ayaklar?n?n yan?na defnedilmesi istedi?ini kan?tlayan bir belgenin de olmad???n? ve bu hikyeye dair kaynaklar?n definden ok sonra ortaya ?kt???n? belirtmektedir.
Hlbuki Emr Ti20 GEL???M ERZURUM murun sandukas?n?n hocas?n?n ayak ucundaki hali, gnmzde bile ziyaretilerin duygular?n? etkilemekte ve hangi din ve inan mensubu olursa olsun insanlar bir liderin mr?idi olarak bildi?i bir ki?iye bu kadar ba?l?l?k gstermi? olabilece?ine ve ilme ve dne sayg?s?na bugn dahi ?apka ?karmaktad?r. Sadece Ulu? Bey ve di?er sekin hnedan yelerinin bulundu?u trbede, hanedandan olmayan tek mezar Seyyd Berekeye aittir. Kabrin gnmzde dahi insanlara verdi?i mesaj?n derinli?i d?nld?nde, 500 y?l nceki fetihler a??nda tasavvufa yak?n d?ncede halklar? nas?l bylemi? olabilece?i ak?llara getirilmelidir. zetle, Emr Timur ve Seyyd Bereke aras?ndaki ili?ki sadece din ile veya taraflardan her ikisinin de dne bak?? a?lar?yla a?klanamaz. Olduka ocuksu ve romantik kalacak olan bu bak??a?s?n?n yerine devrin dinamikleri gz nnde tutularak mevzuya bir boyut kazand?r?lmal? ve yukar?da tart???lan gerekliklerin ne kadar?n?n dni ne kadar?n?n da politik amalarla gerekle?tirildi?i d?nlmelidir. Bunu yaparken, Emr Timur ve Seyyd Bereke gibi isimleri tamamen duygulardan veya uhreviyattan ar?nd?rarak sadece rasyonel hareket eden siys yarat?klar oldu?unu da d?nmemek gerekir. Fakat Emr Timur ve Seyyd Berekenin birlikteli?inin nedenleri ve sonular?n?n, do?rulu?u olduka ku?kulu bir tak?m evliya menk?beleriyle gei?tirilebilecek gibi de?ildir. Seyyd Berekenin mezar?n? Emr Timur ldkten drt veya be? sene sonra babas?n?n mezar?n?n yan?na ta??tt?ran Mrza ?ahruhun derdinin sadece babas?n?n hocas?na duyulan sayg?y? simgelemek olmad??? ortadad?r. Bununla beraber hem Emr Timur, hem de Seyyd Bereke gibi isimlerin iki yzllk gstererek s?rf gsteri? olsun diye dindar gibi grnp gerekte politik davrand?klar? da sylenemez.
Tarihi olaylar gerek insanlar aras?nda gerekle?ir ve gnmzde oldu?u gibi Timurlular devri liderleri de din, sosyoloji ve siyset gibi birok ?eyden etkilenerek tebaalar?n? ynetmi?lerdir. Sonu olarak Emr Timurun Seyyd Berekeye sayg? duydu?u bir gerekti. Fakat bunun haricindeki di?er olaylar?n ve menk?belerin politik ve tarihsel bir sre iinde anla??lmas? gerekmektedir. Seyyd Berekenin mezar?n? babas?n?n kabrine ta??tan Mrza ?ahruhun tam da bu s?rada Pr Ali Taz bir isyan gerekle?tirmi?tir. Bu isyana Seyyd Berekenin de ocuklar?ndan ve di?er akrabalar?ndan da kat?lanlar vard?. Bu sf toplulu?unun toplu isyan?n?n engellenebilmesi iin Seyyd Berekenin hayat?ndayken Emr Timurdan elde etti?i baz? makamlar ocuklar?na da verilmi? ve Emr Timurun kabri Seyyd Berekenin ayaklar?n?n ucuna konarak gerekte olduka politik bir davran?? ile isyanc?lar?n isyan? b?rakabilmesi iin gereken manevralar yap?lmaya al???lm??t?r.
Mrza ?ahruhun bu hareketi ba?ar?ya ula?m?? ve Pr Ali Taz ortadan kald?r?l?rken Seyyd Berekenin sllesi Timurlulara ba?l? kalmaya devam etmi?tir. Sonu olarak Seyyd Bereke ve Emr Timur ili?kisi politik ynyle incelendi?inde, din ve siyset hakk?nda gnmze kadar gelmi? olan birok gerekli?in ortaya ?kt??? anla??lmaktad?r. Siys iktidarlar dni birtak?m referanslara ihtiya duyarak topluluklar? bununla etkilemeye al??m??lard?r. Hangi dinden veya inantan olursa olsun toplumlar?n liderleri bu dni veya inansal yakla??m?n? insanlara gstermeye al??m??, sadece bununla da kalmayarak nc ki?iler zerinden bu ba?l?l??? ispatlama cihetine gitmi?tir.
Osmanl?, Seluklu, Karahanl?lar, Gazneliler ve Memlkler gibi byk Trk devletlerinin neredeyse hepsinin kurucular? ve di?er yneticilerinin ba?l? olduklar? veya ok de?er verdikleri dn adamlar? olmu?tur. Bu din adamlar?n?n neredeyse hepsi de peygamber sllesinden geldi?i iddias? bulundu?u iin, liderler dolays?z olarak peygamberin emrinde olan bir ki?i gibi de gsterilmi?tir. Seyyd Bereke rne?inde grebildi?imiz kadar?yla bu silsile iddialar?n?n o?u uydurma olabilir ve tamam?yla halk?n gznde me?riyet sa?lamaya ynelik olarak gerekle?ebilir. Tarih analiz yapan bunun gibi al??malarda bu hususlar da d?nlerek incelenen olaylar?n ve devrin politik ve sosyolojik durumlar? da analize dhil edilmelidir.
Kaynaka:
Akku?, Zeki, Timurun limlerle
?li?kileri, s.230.
Re?at ngren, Safeviyye, D?A,
C.35, 460-462.
Hsamettin Aksu, Fazlullah-?
Hurf, D?A, C.12, 277-279.
Aka, Timur Din ve Ulema, s. 108;
Muminov vd, s. 29.
Wilhem Barthold, Ulu? Bey ve Zaman?, s. 29. 168 Tezcan, s. 430.
?erefddin Yezd, s. 425.
Yksel, Timurlarda Din Devlet, s.
122.
Muminov, vd, s. 28-29. 172 Andican, Emir Timur Tarih Siyaset, s. 413.
Hndmr, s. 214.
Tzkt, s. 109. 175 Nizamddin
?m, s. 151-153.
?erefeddn Ali Yezd, s. 193-194.