Cumhurba?kan? Hazretleri 30 Eyll 1924 Sal? gn saat 17.00de Erzuruma ula?t?lar. Erzurumlular, Mill Mcadelenin ilk gnlerinde tan?y?p, ba??rlar?na bast??? byk hem?ehrileri Gazi Pa?alar?n? Erzuruma saat mesafede bulunan Il?cada kar??lad?lar. Il?cadan-Erzuruma kadar btn yollarda Erzurum halk?, evre kasaba ve kylerden gelen atl? ve yayan binlerce Erzurumlu, dernekler, heyetler, temsilciler, askerler, iten gsterilerle Gaziyi aralar?na ald?lar. ok Ya?a sesleriyle selamlad?lar.
Gazi Pa?a, halkla beraber yryerek ?stanbul kap?s?na geldi. Burada zel olarak haz?rlanan arabaya bindiler. Araban?n iki yan?nda subaylar, atl?lar, ?renciler oldu?u halde kalabal?k bir halk grubu halinde ola?anst bir trenle Hkmet Kona??na gelindi. K?sa bir dinlenmeden sonra, Erzurumda yeni yap?lan caddenin a?l?? treni iin haz?rl?klar yap?ld?. Caddenin, Gazi Pa?a taraf?ndan, bu gazi hat?ras? olarak kendi onuruna ve ad?na a?l???n?n izlenmesi iin hareket edildi. Tren yerine gelindi?inde, belediye ba?kan? caddenin ad?n?n (Gazi Kemal Caddesi) konmas? hakk?nda halk?n arzusunu Cumhurba?kan?na arz etti. Cumhurba?kan? caddeye (Cumhuriyet Caddesi) ad?n?n konmas?n?n daha uygun olaca??n?, nk Ebedi olan ve ebedi kalacak olan Cumhuriyettir dedi. Caddenin a?l??? yap?ld?. Cumhurba?kan?n?n arzusu yerine getirilerek ad? (Cumhuriyet Caddesi) oldu.
Ak?am belediyede yap?lan toplant?da, Erzurumlular ad?na Erkek ?retmen Okulu Mdr Cemal Bey bir konu?ma yapt?. Gazi Pa?a Hazretleri halk ad?na yap?lan konu?maya cevap olarak, haz?r bulunanlar zerinde byk etkiler b?rakan a?a??daki konu?mas?n? yapt?lar:
Arkada?lar!
Erzuruma yle bir zamanda gelmek istiyordum ki, cumhuriyetin bay?nd?rl?k ve refah alan?nda stlendi?i grevler, burada bekledi?imiz eserler ba?tanba?a gerekle?mi? olsun. Merkezde, bu amala al???yorduk. Byle bir sonucun ortaya ?kmas?n?n sebeplerini haz?rlamakla u?ra??yorduk. Fakat son gnlerin felketi her trl d?nceyi ortadan kald?rd?. Felkete dair ald???m haberlerden son derece zlm? olarak, derhal blgeye hareket ettim. Biliyorsunuzdur ki, Karadeniz ve Akdeniz k?y?lar?nda byk bir gezi yapmak iin yola ?km??t?m. Fakat Trabzonda o zc haberi al?r almaz, buraya ko?mak, burada felkete u?rayanlarla dertleri payla?mak en byk iste?im oldu. Depremin bu blgede yapt??? y?k?mdan iim kan a?l?yor.
Efendiler!
Ku?kunuz olmas?n ki, Erzurumdaki depremden zntl olan btn bir millettir. Btn Trk Dnyas?n?n kalbi, t?pk? benim ac?lar?mla atmaktad?r. Toplumun bu zntye yaln?z manevi ilgiyle kalmayaca??; ortaya ?kan felketi azaltmak iin maddi olarak da yard?m grevini yapaca?? kesindir.
Arkada?lar!
Hkmetimizin Erzurum felketiyle, felkete u?rayanlarla ok yak?ndan ilgili oldu?unu, yaln?z resmi grevi gere?i de?il, insani, vicdani duygularla ac?lar? hafifletmek iin en etkin nlemleri almaya al??aca??n? nemle belirtirim. Benim buraya geli?im, GAZ? MUSTAFA KEMAL PA?ANIN 1924 ERZURUM DEPREM? Z?YARET? Ruhi DUMAN TEMMUZ 2021 33 ayn? zamanda hkmetin de gereken bilgiyi almas?nda ayr?ca zaman kazand?racakt?r. Mmkn olan her ?ey yap?lacak; durumu dzeltmeye are bulunacakt?r. Bu felkete u?rayanlara, hkmetin acele yard?m? ku?kusuzdur. Buraya gelmekli?im, felakete u?rayanlar?n durumlar?n? yerinde do?rudan inceleyerek bulabilece?im nlemleri, hkmet merkezine (Ankara) bildirmek hususunda yararl? olacakt?r.
Cumhurba?kan? 1 Ekim 1924 ar?amba gn saat 08.00de beraberindeki vali, kolordu kumandan?, geziye kat?lan arkada?lar?yla birlikte Erzurumdan hareket ettiler ve zelzeleden en ok zarar gren mahalle ve blgeleri gezdiler. Gazi Pa?a, zellikle zelzele felaketine u?ram?? vatanda?larla ilgilendiler.
Erzurum valisi Zihni Beyin ba?kanl???nda kurulan Zelzele Felaketine U?rayanlara Yard?m Komisyonunun toplant?s?na kat?lan Cumhurba?kan? gerekli bilgileri ald?ktan sonra konu ile ilgili geli?melerde bulundular. Bu toplant?ya, askeri yard?mlar iin Kolordu ve Mstahkem Mevki Kumandanlar? da kat?ld?.
Zelzele felaketine u?rayanlar iin Gazi Pa?a Hazretleri on bin, Latife Gazi Mustafa Kemal Han?mefendi on bin lira ba???ta bulundular. Gezide beraberinde bulunan Yozgat Milletvekili Hamdullah Suphi, Gaziantep Milletvekili K?l? Ali, Rize Milletvekili Rauf Beyler er yz lira, Ba?yaver Rusuhi, Muhaf?z K?tas? Kumandan? ?smail Hakk? Beyler yzer, Yaver Muzaffer ve zel kalem Ktibi Memduh Beyler elli?er lira yard?mda bulundular.
Cumhurba?kan? Hazretleri 2 Ekim 1924 Per?embe gn saat 08.00de beraberindeki heyetle, zelzeleden en ok zarar gren Pasinler ile merkez ve kylerini ziyaret ettiler. Burada kaymakam ve ilgililerden, felakete u?rayan vatanda?lardan bilgi ald?lar.
Saat 10.00da Hasankaleye geldiler. Burada halk ola?anst gsterilerle Gazi Pa?ay? kar??lad?. Hasankale harabe haline gelmi? sokaklar?na, binalar?na kadar bayrakla donat?lm??t?. ?ehrin giri?ine bir Tak yap?lm?? ve zerine Ho? geldiniz Gazi pa?am?z-Ac?lar?m?z dindi-ok ya?a yaz?lm??t?. Bu grlmedik iten, s?cak kar??lama ve ba?l?l?k herkesi etkiledi. Ac?lar yok olmu?tu. mit do?mu?tu.
Hasankale ilesi ad?na Hasankale Erkek Numune Okulundan bir ?renci iten bir konu?ma yapt?. Szlerine ?u cmlelerle ba?lad?.
- Safa geldiniz ey yce kurtar?c?m?z, Gazi Pa?am?z
Cumhurba?kan? burada zelzelenin sebep oldu?u hasar ve zararlar hakk?nda bilgi ald?. Acele olarak, k?? gelmeden nce al?nacak nlemler hakk?nda ve yat?r?mlarla ilgili olarak yetkililerle, halkla gr?melerde bulundular. Hasankaleden Kprky, Ya?an, Emrekum, Merdiven, Kumasor, Dlek kylerine gidildi. Btn bu kyler yok olmu? durumdayd?. Ac? bir manzara tm yrekleri paralam??t?. Kyllerle Gazinin harabeler aras?nda dertle?meleri iten duygularla bir baba-o?ul gibi kucakla?malar?, sigara iip syle?ileri ok hazin oldu.
Kyller bu byk felaketi Cumhurba?kan?n? aralar?nda grmekle unuttuklar?n?, teselli bulduklar?n?, her trl elem ve ac?ya dayanmak gcne kavu?tuklar?n? gzya?lar? iinde Gazi Pa?alar?na sar?larak, ellerini perek anlat?yorlard?.
Gazi Pa?a bu s?cak ve gnlden davranan kyllere; - Dertlerinizi dinleyip, durumu anlad?ktan sonra maddeten ne gibi yard?mlarda bulunulabilece?ini, hkmete yap?lacak gr?melerde ihtiyalar? tespit etmek istedi?ini a?klad?. Bu konuda kyllerle uzun uzun gr?meler yap?ld?. Ak?am Erzuruma dnld.