Erzurumlu Noksani Baba, Erzurum�un m�mtaz ?ahsiyetleriyle ilgili olarak haz?rlanan kitaplarda ad?na rastlanmayan ve b�lgede pek bilinmeyen, ancak deyi?leriyle Anadolu�nun farkl? yerlerinde bir�ok kalbi fethetmi? bir halk ozan? ve �rif bir ki?iliktir. Yak?n bir d�nemde ya?am?? olsa da hayat? hakk?nda �ok az bilgi mevcuttur. 18. y�zy?l/19. y�zy?l halk ozanlar?ndan oldu?u kaydedilmi?tir. Sadettin N�zhet Ergun ve Vasfi Mahir Kocat�rk gibi ara?t?rmac?lar birka� ?iirini yay?nlam??, 1940�l? y?llarda ?inas? Ko�un derledi?i deyi?ler ba?ta olmak �zere farkl? c�nklerden de yararlan?larak deyi?leri Adil Ali Atalay taraf?ndan 1992 y?l?nda kitapla?t?r?lm??t?r. Hayat? hakk?nda bir-iki sayfal?k k?sa bilgi ve deyi?leri i�in biz de bu eserden istifade ettik. Bu yaz?da, k?sa bir girizg�htan sonra onu, hikmetli deyi?leriyle anlamaya �al??aca??z.

As?l ad?n?n ?brahim oldu?u kaydedilen Noksani Baba, Erzurum�da do?up medrese e?itimi alm?? ve �?nce Molla� olarak nam salm??t?r. Medrese e?itimi almakla birlikte Alevi bir aileden gelmektedir ve babas? Elaz?? S�n K�y��ndeki A?u�an Oca??�na ba?l?d?r. Bu sebeple ocak pirlerinden Sad?k Dede, Erzurum�a geldi?inde Noksani�nin babas?n? da ziyaret eder. Noksani�yi -daha do?rusu o tarihte ?nce Molla�y?- g�r�nce, onun zahir ilmine kap?ld???n?, yani ilmin bilgi boyutunda kal?p, bu bilgiyi ya?amsalla?t?rmay?p/i�selle?tirmeyip kibir i�inde oldu?unu fark eder. Yunus�un me?hur nefesinde �ilim ilim bilmektir/ilim kendin bilmektir/sen kendini bilmezsen/bu nice okumakt?r� diyerek ifade etti?i gibi, ki?i kendini bilmedik�e ya bilgi� ya da en iyi ihtimalle bilgin olmaktad?r. Ancak kendini bilen, bilge olabilmekte ve tasavvufa g�re insan-? k�mil olma yolunda ilerleyebilmektedir. Bilginlikten bilgeli?e ya da �limlikten �rifli?e/hakimli?e ge�i? ise elbette m�mk�nd�r. Menk?belere g�re m�lk ve mevkii terk ettikten sonra, benlikten azade olmak ad?na zahiri ilmini de terk etmesi i�in Yunus Emre�ye �ben bilmem� zikri �ekmesinin s�ylenmesi bu ge�i?i sa?lamak i�indir. Sad?k Dede, kibrini hissetti?i ?nce Molla�n?n s?rt?na vurur ve dua eder. D�?�p bay?lan Molla, yeni birisi olarak uyan?r �deta. ?lmini irfan ile cem eder ve �Noksani� mahlas?yla deyi?ler s�yler. Deyi?leri dilden dile yay?l?r. Burada anlat?lanlardan murat, ger�e?i g�rmeyi engelleyen bir fark?nda olamama h�li olan �gaflet�ten uyanmak ya da �yeniden do?u?�tur. Tasavvuf gelene?inde bu do?um ki?inin kendinden ger�ekle?ir. Do?uma vesile olan ya da ger�ekle?tiren insan-? k�mil m�r?it ise anne konumundad?r. Tasavvuf ve ozanl?k gelene?inde bu do?umla birlikte ki?i, yeni bir ad/mahlas edinir. Genellikle de bu ad, m�r?it taraf?ndan verilir. �Noksani� mahlas?, kibirli bir bilgin�in d�n�?�m�n� i�eren buradaki anlat?yla uyumludur. B�ylece noksanl?k her an hat?rlanacak ve dahi bir ad olarak kalacakt?r. B�y�k ?air Fuzuli�nin mahlas? da benzer bir manay? i�erir, insan?n eksikli?ine vurgu yapar. Sadece bu eksikli?i idrak edenler kemale meyledebilmektedir. Erzurumlu Noksani ve onunla ayn? mahlas? ta??yan ozanlar Sivasl? ve Artvinli Noksani�ler i�in mahlasla ilgili farkl? hik�yeler vard?r. Bedensel bir eksiklik ya da benzer meseleler neticesinde bu mahlas?n verildi?i gibi. Oysa Hak a???? ozanlar?n maneviyat ikliminde b�yle be?er� eksiklikler mevzu bahis de?ildir. Anla??laca?? �zere �Noksani� mahlas?n?n hikmeti, �????n �nceki ham h�line i?aret etmek ve engin g�n�ll�l�k ya da melameti bir tav?rla kendi kendini her daim uyarmakt?r. O y�zden ba?ka bir �??k (�??k ?lhami) �kendi noksan?n? bilip �rif ol/kimsenin ayb?n? g�zetme g�n�l� diye seslenir. Divan ?airi T�lib ise �ok bilinen �ki?i noksan?n? bilmek gibi kemal olmaz� m?sra? ile ayn? esas? dile getirir.


�??k Noksani Baba ile ilgili anlat?lan bir an? da bizlere ula?m??t?r. Erzurum Ta? ma?azalarda k���k bir bakkal d�kk�n? i?leten Noksani Baba, zaman zaman ziyarete gelen dostlar?yla muhabbet edermi?. Muhabbet dediysek g�n�m�zde yanl??l?kla kullan?ld??? anlam?yla laflamak de?ildir kastedilen. �Muhabbet�, sevgi k�k�nden t�remi?tir ve sevgiyle y�r�t�len irfan meclislerini de i?aret eder. O sevginin mutmainli?iyle ?bn��l Arabi, itikad?n? �din��l hub� (muhabbet dini) olarak nitelendirmi?tir. Yunus �sevelim sevilelim/d�nya kimseye kalmaz� demi? ve nice �??k, sevginin yolundan hi� ayr?lmam??t?r. ??te dost sevgisiyle hemh�l olunan muhabbet esnas?nda, Noksani Baba�n?n k���k d�kk�n?na bir �ocuk girer, paras?n? uzatarak ?eker ister. Noksani ?ekeri verir, �ocuk da evinin yolunu tutar. Ama �ocu?un annesi ?ekeri g�r�nce bu i?te bir yanl??l?k oldu?unu anlar. Kad?n, �ocu?uyla beraber tekrar d�kk�na var?r, ayn? miktarda paray? vererek ?eker ister. Noksani�nin misafiri gitmi?tir. ?ekeri tart?p verir kad?na. Kad?n, �Noksani Baba az �nce ayn? parayla daha �ok ?eker vermi?sin� deyince Noksani Baba ?�yle der: �Ah evlad?m getir o muhabbeti ki verem o ?ekeri.� Pir Sultan Abdal da �muhabbet baldan tatl?d?r/doyamazs?n demedim mi� diyerek b�ylesi bir muhabbeti tarif eder gibidir.


Muhabbet ehli t�m �??klarda oldu?u gibi Noksani Baba ile ilgili de en �nemli kaynak, bizatihi kendi deyi?leridir. Deyi?leri incelendi?inde onun manen tesirli duru bir dille g�n�llere hitap etti?ine ?ahit olunur. B�t�n tasavvuf ehlinin kelamlar? gibi onun deyi?leri de; vahdet anlay??? (varl???n birli?i), insan?n kem�l yolculu?u ve bu minvalde y�klendi?i de?er �zerine kuruludur. Hak�tan gelip Hakk�a d�n�? olarak tarif edebilece?imiz devir anlay???n? i?ledi?i devriyeler, Hz. Muhammed, Ehl-i Beyt ve On iki ?mamlara olan muhabbetiyle s�yledi?i naat ve d�vazdehler olduk�a yo?undur. Ayr?ca dinin zahiri boyutunda kalan �zahit� fig�r�ne seslenerek irfani tutumu bu yolla da anlatm??t?r. Ba?ta Hz. Muhammed ve Ehl-i Beyt olmak �zere, peygamberler, H�nk�r Hac? Bekta? Veli, ?eyh Safi, Veysel Karani, Nesimi, Pir Sultan Abdal, Sar? Salt?k, Baba Mansur, Karaca Ahmed, Ebuzer G?ffari, Fuzuli, Niyazi-i M?sri, E?refo?lu gibi yayg?n ve yerel, yer yer farkl? ekolleri temsil ettikleri d�?�n�len bir�ok ismi bir arada anarak onlara niyaz etmesi dikkate de?erdir. Burada s�z� uzatmayarak k�milin kelam?na y�nelip, onun bir nefesini aktard?ktan sonra, nefes �zerinden lak?rd? etmeye devam edelim.


Hakk'? g�rmek diler isen suret-i insana bak
Arayup gezme bu halk? cismin i�re cana bak
�??k?n mir'ac? derler dostunun didar?d?r
Bu s�ze ispat dilersen defter-i Rahman'a bak
Yedi iklim �ar k�?e bir dilberin vechindedir
Gel oku �mm�'l Kitab'? mekteb-i irfana bak
Ta'n id�p yetmi? ikiye dime kim beyhudedir
Sen seni fehm eyle sen k�frdeki imana bak
�
Dil-i Ya'kub'un a?ladub zar eyleme Yusuf dey�
M?sr-? tende ?ah oluptur Yusuf-? Ken'an'a bak
�
Hakk'? bul �z kalbin i�re gel Noksani i? bu dem
Himmetlidir evliyan?n ahd ile peymana bak

Hz. Ali�ye atfedilen bir s�zde insan?n kendini k���k bir cisim sand???, oysa t�m �lemin insanda d�r�l� olarak mevcut oldu?u belirtilir. Kur�an-? Kerim ifadesine g�re de ahsen-i takvim (en g�zel surette) olan ya da daha do?rusu olma potansiyelini ta??yan insan, yine Kur�an ifadesine g�re meleklerin secde etti?i varl?kt?r. Bir kudsi hadise g�re Hakk�?n �bilinmeyi sevdim� diyerek murat etti?i de insandan ba?kas? de?ildir. Tasavvufa g�re Hakk�?n en a?ik�r tecellisi de insand?r. Noksani Baba, ilk beyitte i?te bu do?rultuda insan? vurgular. Peki, insan de?il mi ya?ad??? tabiat? mahveden, tamahk�rca yok eden, ezen, s�m�ren, kirleten, �yery�z�nde kan d�ken?� Elbette insand?r bunlar? yapan, ancak Dertli Divani�nin dedi?i gibi �ikrar?nda sad?k olmayan ki?i/?eklen insan amma manen hayvand?r.� ?nanca g�re bezm-i ezelde/ruhlar meclisinde verdi?i s�z�/ikrar? unutand?r insan. B�ylesi i�in �baz? insan hayvan olur/hayvan �rif olmaz imi?� der Hatayi. ?yi de insan?n aksine, ihtiyac?ndan fazlas?n? t�ketmeyen, �retti?i ya da t�ketti?iyle asla tabiata zarar vermeyen ve ba?kaca meziyetleri olan hayvan?n g�nah? nedir de b�yle an?l?r bu ifadelerde? Elbette burada bahsedilen hayvanl?k, bir mertebe olsa gerektir. Yoksa s�zgelimi ayn? Hatayi bir geyi?e �sana derim sana geyik erenler/ka�ma benden ka�ma avc? de?ilim� diye seslenir miydi? Niyazi-i M?sri ise �hayvan? sen ge�medin/insan? arzulars?n� diyerek mertebe olarak hayvanl??? vurgulamakta, tek�m�l�n �nemli bir menzili olan insana i?aret etmektedir.


?kinci beyitte �dost didar?�, �????n mirac? olarak ifade edilmekte, ���nc� beyitte ise yedi iklim d�rt k�?e yani t�m d�nya ya da evren �bir dilberin� y�z�nde g�r�lmektedir. Bu h�lin, soyut ve somut anlamlar?yla, kitaplar?n annesi olarak nitelenen �mm��l Kitap, defter-i Rahman, yani k�inat kitab? ya da kutsal kitaplarda g�r�lebilece?ini sal?k vermektedir �??k. Ayr?ca, manevi bir okul/ekol� temsil etmekle birlikte �riflerin g�h saz g�h s�z ile muhabbet ettikleri somut ortam? da temsil eden �mekteb-i irfan�da da bu h�l insana bildirilmektedir Noksani�nin beyan?na g�re. Peki, bu dost ya da dilber kimdir, �lemi g�zelli?inde seyrettiren ya da �???a mira� olan? Vahdet anlay???na g�re, Hak Te�la veya onun tecellisi, can? ve cismiyle bir rehber, sevgili, dost ya da ba?ka bir g�zellik olabilir ve �??k nefeslerinde t�m bunlar Bir�in farkl? yo?unluklardaki tecellileri oldu?undan s?k�a i� i�e ge�er. �Namaz m�minin mirac?d?r� ya da cemlerden sonra �mirac?n m�barek olsun� s�zleri de, �??klar?n dost olarak and?klar? Hakk�?n huzurunda kendi mira�lar?n? ger�ekle?tirdiklerine vurgu yapar.


D�rd�nc� beyitte yetmi? iki milleti k�t�lememeyi/ay?plamamay? nasihat eder �??k. Ve devam eder, ki?i �nce kendine bakmal?, kendini anlamal?, zira ba?kalar?nda �k�f�r� olarak g�r10 GEL???M ERZURUM d�?�n�n i� y�z�nde �iman� olabilmektedir, der. Yetmi? iki ya da yetmi? �� millet tabiri, hadislerde de ge�mekle beraber �oklu?u, farkl? millet, inan� ve kavimleri imler. Anadolu erenleri her daim yetmi? iki millete bir nazarla bakmay? �?�tler. Zira Hak Te�la, inanca g�re her birinde tecelli etmi?tir. �z�nden uzakla?t?r?larak �arp?t?lanlar bir kenara, her milletin itikat ve geleneklerinde de Hakk�?n ni?anelerini g�r�r erenler. Kesrette vahdet, yani �oklukta birlik anlay??? ile hemh�l olanlar tabiatta ve c�mle varl?kta Hakk�? arar, Hakk�la olur. Bu minvalde, Kur�an-? Kerim�in ifadesiyle s�ylersek, tan???p kayna?malar? i�in farkl? kavimler olarak yarat?lan c�mle insanlar da bir g�r�l�r. Yunus da �biz kimseye kin tutmay?z/kamu �lem birdir bize� diyerek bu anlay??? vurgular. Yine bu anlay??la, ba?kalar?na dil uzatmaktansa, insan �nce kendi aynas?na bakmal?, kendini tartmal?d?r. Zira d??ar?dan bak?nca ba?kas?nda �k�f�r� g�r�lenin i�inde �iman� mevcut olabilir. Hatta tam tersi de ge�erlidir, iman ehli g�r�n�p hakikati �rten nice k�ffar da var olmu?tur.

Bir sonraki beyitte, nice k?ssaya, ?iire, t�rk�ye konu olmu? Hz. Yakup ve o?lu Hz. Yusuf�tan dem vurur �??k. Yakup�un g�nl�n� Yusuf diyerek a?latma, der. Yusuf�un kayboldu?u/�ld�?� ve kuyuda kald??? d�?�n�lse de onun M?s?r�a ?ah oldu?u hat?rlat?l?r. B�ylece hem manevi yolculu?a �?kan taliplere hem de dinleyen her insana, yolculu?un �ilelerine kar?? sab?rl? olmak, zahirde kalmay?p b�t?na meyletmek de i?aret edilir. Zira Yusuf�un kuyuya at?lmas? felaket gibi g�r�n�r ama be?er� ve manevi anlamda ?ah olmas? demektir.

Son beyitte ise, Hakk�? kendi kalbinde bulmay? hem kendine hem de onu dinleyenlere sal?klar Noksani Baba. Bu ifade Do?u�dan Bat?�ya t�m irfani geleneklerin hatta kendini aramak/ kendini bilmek ba?lam?nda felsefenin, elbette tasavvufun, tasavvuf i�erisinde v�cuda gelen Alevili?in ve Bekta?ili?in, velhas?l bilgeli?in �zeti gibidir. Bir hadise g�re yere g�?e s??mayan Hak Te�la, m�min kulunun kalbindendir. Vahdet anlay??? do?rultusunda t�m �lem ve Hak, g�n�ldedir. �Dostun evi g�n�llerdir/G�n�ller yapmaya geldim� diyen Yunus bunu vurgular. �Her ne arar isen kendinde ara/Kud�s�te Mekke�de Hac�da de?ildir� diyen erenler bunu anlat?r. ?nsan?n kendindeki cevheri g�rebilmesi ise hi� kolay de?ildir. Zorlu bir yolculuk gerektirir �benlik�ten s?yr?lmak, nefsini bilip Hak ile dolabilmek. Tasavvuf ehline g�re bunun i�in hizmet de gereklidir himmet de. Ger�ek bir bilgenin, bir insan-? k�milin yol g�stermesini vurgular bu y�zden �??k. Burada �ahd ile peyman� dedi?i ikrar ise �ok m�himdir. ?nanca g�re ruhlar, yarat?lmadan �nce Hakk�a ikrar vermi?lerdir. Tasavvufta manevi yolculu?a �?k?l?rken de bir ikrar vard?r. Bu y�zden Pir Sultan�?n �yensiz yakas?z g�mlek� diyerek �etinli?inden bahsetti?i dervi?lik yolu i�in Hac? Bekta? Veli�ye atfedilen ?u s�zler manidard?r: �Gelme, gelme! D�nme d�nme! Gelenin mal?, d�nenin can?. �l ikrar verme, �l ikrar?ndan d�nme!�


T�m bunlar, s?radan bir durumda verilen s�zlerin bile tutulmad??? g�n�m�z d�nyas?nda ne kadar ge�erlidir, ge�erli olabilir veya olmal? m?d?r, tart???l?r. Ancak bu bilgeli?in evrensel diyebilece?imiz de?erleriyle hemh�l olman?n g�n�m�z insan?na ila� gibi gelece?i a�?kt?r. O h�lde, s�z� yine k�mile vererek, her bir m?sra?yla �?�t veren bir Noksani Baba deyi?iyle yaz?m?z? m�h�rleyelim:

Havalan?p g�n�l �ekme gel ceza
K?lavuzsuz g�kte u�ar ku? olmaz
Belaya sab?r et kazaya r?za
Ki?inin ba??na gelmez i? olmaz

H�l?na ?�kr eyle sen sana bak?n
Kendinden yukar? bakmadan sak?n
Ak?ll? ol ad?n divane tak?n
Divaneler s?rr? hergiz fa? olmaz

K�t�l�k edene sen eylik eyle
�rif ol herkesin h�lini s�yle
�z�n h�ke indir al�a?? boyla
Al�ak yerde bahar olur k?? olmaz


Konu? akran?nla haddini tan?
Sad?k kalb oluben g�zlegil n�n?
Hak yoluna kurban ver ?irin can?
Sermaye gerektir eli bo? olmaz

Her yere uzatma Noksani elin
Kalbinden bilmeze bildirme h�lin
Haramisi �ok olursa bir belin
U?rama ziyand?r k�r? ho? olmaz