Tal? Han?m siz hem bir sosyal bilimci hem de bir yazars?n?z, roman, yk ve denemeleriniz var. Biyografinizi incelerken, e?itli lkelerde maddi kltr zerine yapt???n?z ara?t?rmalarla doent oldu?unuzu da okudum. Maddi kltr nedir? Bu kavramla ilgili neler sylersiniz?
Maddi kltr, antropoloji, sosyoloji gibi birok disiplinin ?retilerinden yararlanarak, nesnelerin ve meknlar?n yarat?m?, tketimi ve ticaretini inceleyerek bir toplumu anlamaya al??an ara?t?rma alan?d?r. Anlayaca??n?z tketim ya da tketici toplumu gibi birok konu etnografik yntemlerle bu ba?l?k alt?nda incelenir. Tm bunlar?n yans?mas?n? izledi?imiz sosyal medya, benzer ama ve yntemlerle izledi?im alanlardan biri.
Facebook, Twitter, YouTube, Instagram, WhatsApp, Snapchat, TikTok gibi sosyal medya kanallar? bilgisayar?, interneti ve ak?ll? cep telefonu olan herkese takip ediliyor. ?nsan?m?z?n en cahilinden en okumu?una sosyal medya hayat?m?z?n iinde. Neler sylersiniz bu konuda? Sosyal medya sizin a?n?zdan ne ifade ediyor?
Sosyal medya toplumun art?k ileti?im arac?, her kesimden insan orada, herkes bir ?ekilde oradan haberle?iyor, haber al?yor ve veriyor. Gndelik hayat?m?zda grd?mz, eskiden gazetelerde okudu?umuz olaylar, ki?iler, tepkiler, hepsi art?k orada.
Ben de sosyal medyay? hem haber almak ve ileti?imde kalmak iin kullan?yorum hem de ara?t?r?yorum. Dahas? bir etnografi laboratuvar? olarak gryorum. Eskiden grmekte ya da gzlemlemekte zorland???m?z birok toplumsal durum, insanl?k halleri, orada art?k; eri?ilebilecek mesafede.
Sosyal medya hayat?m?z?n olmazsa olmazlar?ndan biri haline geldi. Ayn? zamanda sosyal medyan?n kt taraflar?, zararlar?, avantajlar?, hayat? kolayla?t?r?c? i?levleri srekli tart???l?yor. Hatta sosyal medya o?u tart??mada ?eytanla?t?r?l?yor, gnah keisi olarak ilan ediliyor. Siz ne d?nyorsunuz bu hususta?
Sosyal medyay? iyi ya da kt olarak yorumlamak anlams?z geliyor bana. Art?k dnyam?z?n bir gere?i, btnn ayr?lmaz bir paras? ve her ?ey gibi diyalekti?e tabi. Orada d?nceler, duygular ve de?erler ortaya ?k?yor, sonra hepsinin kar??tlar?. Sosyal medyada yanl?? bilgiler verildi?inde bunun sava?? yine orada oluyor.
Daha nceleri gizli kalan her yz, her tepki, cehalet ve bilgelik art?k sosyal medyada herkesin gz nne gelmeye ba?lay?nca, sosyal medya ele?tirilmeye ba?land?. Oysa oras? hep syledi?im gibi bir ayna. Biz ne isek, o da o. Ayr?ca her ne kadar yanl?? ve eksik bilgi, dezenformasyon artsa da, bilgi ve haberlerin zgrce yay?lmas? da artt?. Bilgi art?k ok daha kolay payla??labiliyor, insanlar dnyan?n drt bir yan?ndan bir ama etraf?nda toplanabiliyor.
Dnyada ve lkemizde ku?ak tart??malar? her dnemde yap?l?r. Bizde 68 ku?a??, 80 ku?a?? vb Dnyada Sessiz ku?ak, Baby Boomer Ku?a??, X Ku?a??, Y ku?a?? Bugnlerde hem dnyada hem bizde Z ku?a?? diye tan?mlanan bir ku?aktan bahsediliyor. Z ku?a??ndan vgyle bahsediliyor. Siz bir makalenizde Z ku?a?? tan?m?n?n eli?kili bir ifade ve eksik bir kavram oldu?unu d?nd?nz belirtiyorsunuz. Nedir Z ku?a??? Var m? bir almetifarikas??
almetifarikas?? O yaz?mda anlatt???m gibi ku?ak ya da nesil tan?mlamas? bir genellemeyi iinde bar?nd?r?r. Bu bilimsel de?il, Amerikadaki pazar ara?t?rmas? ?irketleri taraf?ndan nmze srlen ve buradaki reklam, pazarlama ?irketlerinde benimsenen ticari bir taktiktir. Dolay?s?yla Z ku?a?? tan?m? hepten eli?kili bir ifade ve eksik bir kavramd?r. Neden vgyle sz edildi?ini anlamak imkns?z, hali haz?rda nesnelli?i tart???lan bir kavram? vmek?
Bunlar? detayl? bir ?ekilde Birikim Dergisindeki Piyasan?n ?u Z Ku?a?? yaz?mda a?klam??t?m. Amerika men?eili nesil isimlerinin orada bile geerlili?i muallaktayken, bize uyarlanmas? di?er her tr demografik genelleme gibi yan?ltabilir. Zden sonra hangi harfin nmze srlece?i o gnk piyasa ko?ullar?yla ilgilidir. Netice bir almet-i farikas?n?n olmad??? gibi, toplumsal de?erlendirme yapmak isteyenleri de eli?kili bir ifadedir. Her genelleme gibi birok eksiklik ierir. Bugn insanlar?n t?pk? astrolojik burlara bakar gibi kendilerini bir ku?ak ismiyle tan?mlamaya al??malar? ve bundan memnun olmalar? bana ok ilgin geliyor do?rusu.
Hem sosyal medyay? kullan?yorsunuz hem de sosyal medya zerine d?nyor, ara?t?rma yap?yor ve yaz?yorsunuz. Sosyal medya aralar?n?n insana geni? bir zgrlk alan? sundu?u, demokratik bir yap?s?n?n oldu?u, isteyen herkesin diledi?i evrimii platformda kendini ve yeteneklerini sergileyebildi?i syleniyor. Buras? gerekten zgr bir ortam m??
zgrlk her zaman bir di?erininkini ihll edene kadar olsa da, tabii ki, sesini duyuramayan birok ki?i, genler, aktivistler, haklar?n? arayanlar da oradan seslenebiliyor. Devletlerin gzetim yapmas?, sosyal medya ?irketlerinin kr amac? da gtt?nn unutulmas?, algoritmalar?n?n bizi tketime ya da siyasi tercihlerimizi etkilemeye dek uzanmas? gibi zgrlklerimizi zedeleyici ynleri kadar, tam tersi de var orada. Bu ?ekliyle de dnyan?n, lkenin bir yans?mas?. EYLL 2022 7 Eskiden de reklamlar?n? kapatamad???m?z televizyonlar, filmlerde kullan?ld??? belirtilmeyen gizli reklamlar vard?. Neticede bizler hep bunlarla u?ra?t?k: Maniple mi edildi?imizi, zgr iradeyle mi karar verdi?imizi anlamaya al??t?k.
TikTok zerine iki nemli makale yazd?n?z. TikToku anlayabilmek iin ncelikle onun ne tr bir piyasada ve o piyasan?n neresinde oldu?una bakmak gerekir diyorsunuz. Evet, TikTok hangi piyasada ve piyasan?n neresinde?
TikTok tabii ki tek bir piyasada de?il. Yksek teknolojiden, reklama, mzi?e birok piyasay? iinde bar?nd?r?yor. Di?erlerinden ok daha yeni olmas?na kar??n kullan?c? say?s? olarak ilk onda ve dnyan?n dijital reklam gelirinin yzde be?inden fazlas?na sahip bizde fenomen denilen influencerlar?n reklam getirisi eklense bu daha da artabilir. Bugn dnyan?n en ciddi ekonomi dergilerinden biri olan The Economistin bile geenlerde TikTokta aktif olarak yer almaya karar verdi?ini an?msamak gerekiyor. Birok sanat?, yazar da, kimsenin tan?mad??? ki?iler de, nl nsz herkes orada ve di?er sosyal medya uygulamalar?n?n uzunca bir sre yapt??? gibi bir ayr?ma u?ramadan izlenme ?ans?na sahip.
TikTok algoritmas? ilkin ergenler iin byk f?rsat olarak grld ama sonra demografik olarak ok farkl? kesimlere ula?t?, siyaseti, habercili?i ynlendirdi?i gibi, sanatta da etkin oldu?unu gryoruz. En ilgin rneklerinden ikisi, TikTok ??i Filmleri festivallerini dzenlenmesi, TikTok Sinemas? kavram?n?n do?u?u... Her kesime ula?abilen ve sesini duyurabilen bir mecra. Metoo ya da BlackLivesMatter toplumsal hareketleri de TikTok sayesinde daha etkili olabildiler.
TikTok algoritmas? diyorsunuz. Bahseder misiniz bu algoritmadan? Di?er algoritmalardan fark? neler? TikTokun h?zla yayg?nla?mas?nda bu algoritman?n ne gibi etkileri oldu?
TikTok algoritmas? di?er birok sosyal medya uygulamas?n?n aksine sadece nllerin lehine al??mayarak ilerlemedi?i iin fark yaratt?. Sosyal medya uygulamalar? sizin ilginizi daim k?lmak zerine odakl?d?r.
TikTok algoritmas? o?u ki?inin birka y?l sonra fark?na vard??? bu e?ilimi, en ba?tan ke?fetti. ?lgili-ilgisiz grnen birok videoyu ard? arkas? kesilmeksizin bir di?erine ekleyerek, bilgisayar oyunlar?ndaki o ak?c?l???n farkl? bir trls sa?layarak ba??ml?l?k yaratmay? becerdi. Bunun kendi kodunu yaz?p uygulayabilen ve bunu gncelleyebilen, Darwinin, en uygunun hayatta kalabilme ilkesini temel alarak al??an genetik algoritmalard?r. Tabii ki bunlar bizim izleyebildi?imiz kadar. Yaz?l?mlar?n o?u a?k olsa da, ba?kas?n?n yazd??? program? anlamak pek kolay de?ildir.
TikTok videolar?n?n izleyicide ba??ml?l?k yaratmas?n? nas?l a?klars?n?z?
Art?k algoritmalar, yapay zek, kendi performanslar?n? kendileri kontrol edebilmekte, bir kullan?c?n?n zevk ve ilgisinin hangi ynlerde oldu?unu ke?fedebilmekte. Ba??ml?l?k konusu sadece TikTokla k?s?tlayabilece?imiz bir durum de?il. Herkesin elinde bir ak?ll? telefon var. Ekran sresinin saatleri buldu?u ?u gnmz dnyas?na bakt???n?zda herkes ba??ml?. Tm o ba??ml?l???n iindeki en ba??ml? oldu?unuz mecray? yaratmaya al???yor tm uygulamalar. Yaln?z ayn? zamanda yeni uygulamalar da ?k?yor ve o piyasay? blyor.
Sosyal medyan?n gelece?i sizce nas?l olacak? G dengeleri nas?l de?i?ecek? Kimler en ok etkilenecek?
Tabii ki bugnden grmeye ba?lad???m?z piyasadaki paralanm??l?k artacak. Dijital gelecekte inin hkimiyetinin daha da belirginle?ece?ini d?nmek iin khin olmaya gerek yok. Nfusu ve uzun y?llard?r dijital teknolojiye yapt??? yat?r?mlarla in ayn? zamanda retimin de kalesi ve merkezile?mi? bir stratejiyi senelerdir kuruyor. Kimlerin etkilenece?inin cevab? da ok basit: Herkes. nk retim aralar? de?i?ince, tketim ve ya?am?n her alan? de?i?ecek. E?itimden, edebiyata, sanata, bilime... Bizlere d?en bu geli?meleri yak?ndan takip etmek ve insanl??a getirilerinin daha da fazlala?mas? iin al??mak.
Son olarak neler sylersiniz?
Bu nemli konulara yer verdi?iniz iin Geli?im Erzurum Dergisine ve size ok te?ekkr ederim.