Osmanl? Devletinin kmeye ba?lad???, Trk-Mslman halklar?n?n ba??ms?z devleti olmad??? bir zamanda tek ba??na bir devlet gibi al??m??, szlere s??amayacak kadar byk bir hayat ya?am?? i? adam?. Hayat?n dibinden, tam da s?f?rdan en yksek zirvelere ula?m??, sonunda yine ini? ya?am??, lmnden 100 y?l gemesine ra?men Bu 100 y?lda tarih onun gibisini yeti?tiremedi denilecek kadar byk ?ahsiyet.
1838 y?l?nda Bakde kundurac? ailesinde do?du. 10 ya??nda bir in?aat ustas?n?n yan?nda ?rak olarak al??maya ba?lad?. 12 ya??nda Zeynelabidin art?k ta? ustas?yd?. Zeynelabidin 50 ya??na geldi?inde petrol i?iyle ilgileniyordu. Bu dnemde zengin olmak isteyenler veya servetini art?rmak isteyenler dnyan?n en byk petrol merkezlerinden biri olan Bakye geliyorlard?. Tek bir kuyudan petrol ?kmas? onun sahibini zengin ediyordu.
Art?k ya?ad??? blgede tan?nm?? ev in?aat?s? olan Zeynelabidin Tagiyev 1873de iki ki?i ile ortak olarak petrol oldu?u d?nlen bir yer kiralad? ve petrol kuyusu kazmaya ba?lad?. Fakat masraflar artsa da petrol ?kmad???ndan ortaklar kendi hisselerini Hac? Zeynelabidine satt?lar. Hac? Zeynelabidin inatla kuyuyu kazmay? srdryor, bir gn kuyu petrol f??k?r?yor. Kara alt?n ad?yla tan?nan petrol Zeynelabidini zengin ediyor. Ta? ustas? Zeynelabidin petrol zenginine dn?yor. Fakat ta? yonarken kulland??? baltay? her gn gz grecek yerde as?yor ki, nereden geldi?ini unutmas?n.
Okumak ve yazmak bilmeyen Hac? Zeynelabidin dnyan?n en nl gazetelerini getirtir ve sekreterine okutarak dinler, dnya hadiselerini, ekonomik ve siyas durumu iyice gzetlerdi. 1895te Baknn merkezinde byk bir mlk in?a ettiriyor. Tagiyev, Avrupadan en iyi mimarlar? davet ediyor, Avrupada grd?, be?endi?i byk binalar?n ayn?s?n? Bakde yapt?r?yordu. Bakdeki ilk ticaret pasaj?n? da Tagiyev yapt?rm??t?r. Bugn Azerbaycan Tarih Mzesi, Bakdeki en byk nikh saray? Tagiyevin mlknde yerle?iyor.
Tagiyev art?k tm Mslman leminde tan?n?yordu. Bakdeki Mslman, Yahudi, Hristiyan hay?rsever cemiyetleri Tagiyevi ba?kan olarak semi?lerdi. Bak zenginlerinden A?abala Kuliyevle beraber, Bak-Batum petrol kemeri ?irketini kurdu. Asr?n en byk in?aatlar?ndan olan bu kemer Bakden ba?layarak Kr vadisinden geiyor, Kafkas da?lar?n?n eteklerini ve Suram kalesinin yamac?n? a??yor, Reon vadisinden geerek 800 kilometre mesafede uzanarak Hazar denizi k?y?lar? ile Karadeniz k?y?s?n? birle?tiriyordu. Kemer 10 y?l sonunda 1907de bitti.
O yaln?z petrol zengini de?ildi. Ayn? zamanda de?irmen, fabrika sahibi, byk bal?k sanayicisi, ticaret ve yk gemilerinin sahibi idi. Tm Kr evresi ve Hazar k?y?s? bal?k sanayisi onun elindeydi.
100 y?ldan fazla sre geti ama Trk-?slam dnyas? ikinci byle bir ?ahsiyet, byle bir hay?rsever yeti?tiremedi.
Kafkaslarda ilk dokuma tekstil fabrikas?n? yapt?rd?;
1901de Do?uda ilk Mslman k?z okulunu at?;
1883te Bakde ilk tiyatro binas?n? yapt?rd?;
1896 da Petersburg Mslman Hayriye Cemiyetini kurdu ve bu cemiyet arac?yla Rusya Mslmanlar?na yard?m etti;
Kazanda, Petersburgta ve Pariste camii in?a ettirdi;
1894de Bak/Merdekanda ky tar?m? ve bah?van okulu kurdu;
1898de Kaspi matbaas?n? alarak Azerbaycan ayd?nlar?n?n kullan?m?na verdi;
Bakye su ektirdi; ? Hapishane iin bir bina verdi;
Gazetelere yard?mlar etti;
Rusya i?galindeki Trk yurtlar?nda camiiler in?a ettirdi;
Azerbaycan bal?k ve havyar?n? dnya pazar?na ?kard?;
Erzurumda halk?n Rus-Ermeni i?galine direni?ini organize etmeye al??t?;
Edirne camisinin in?as?na 5 bin alt?n para de?erinde yard?m etti;
1918de evleri yanm?? ?stanbullular iin byk bir bina in?a ederek hediye etti;
Hazar Denizinden Karadenize kanal in?a etmek plan? kurdu (Sovyetlerin i?gali buna engel oldu); 1918de Vah?i Divizyon isimli Mslman askeri bl?nn tm ihtiyalar?n? kar??lad?;
Ermeni terr ve tehdidini, Rusya memurlar?n?n Mslman ahaliye zulmn nlemek iin kurulmu? mcadele rgt olan D?FA? rgtnn finans?n? stlendi;
Tahran ?ehrinde R?diye ve Saadet okulunu at?rd?; ? Kimya laboratuvar? at?rd?;
?n?aat i?ileri iin ilk kasaba in?a ettirmi?ti.
Kuran? Azerbaycan Trkesine evirttirmi? ve bir nshas?n? 2.Abdulhamite gndermi?ti;
Mehemmed Hadinin ilk kitab? Firdvslhamat? yay?nlatm??t?;
Bak pazar?n?n Yahudi, ?ngiliz ve di?er yabanc?lar?n eline gemelerini engelledi;
100den fazla gencin yurt d???nda e?itim almas?na yard?mc? oldu ve onlar?n kar??s?na, e?itim ald?ktan sonra memleketine dnerek halk?na hizmet etmek ve Trk olmayan k?zla evlenmeyecekleri ?art?n? koydu Ve daha neler, neler...
1905te Hac? Zeynelabidin Tagiyevin kurdu?u Bak Mslman Hayriye Cemiyetinin tz? ar devleti taraf?nda onayland?. Cemiyetin ilk toplant?s?nda Hac? Zeynelabidin Tagiyev Ynetim kurulu ba?kan?, ?srafil Hac?yev ba?kan yard?mc?s?, Hac? Mustafayev hazinedar, Ahmet Bey A?ao?lu sekreter, Esadullah Ahmedov, ?smaill Bey Seferaliyev, Hasan Bey Zerdabi, Alimerdan Bey Topuba?ov ve di?erleri ynetim kurulu yeleri seilmi?lerdi. Cemiyetin faaliyetini ba?ta Tagiyev olmakla di?er Bak zenginleri finans ediyorlard?.
Cemiyet nce Bakde al??sa da Birinci Dnya sava??nda faaliyet alan?n? geni?letti. Cemiyet bnyesinde Afet ve Harpzedelere Yard?m ?ubesi kurulmu?tu. Mehmet Emin Resulzadenin Trk halk?na yard?m a??r?s? byk ses getirdi. Tiflisle beraber, Kars ve Erzurumda ?ubeleri a?ld?.
Baknn nde gelenlerinden Hac? Zeynelabidin Tagiyev, yar?m milyonla yard?m? ba?latt?. Cemiyetin merkez binas?nda toplanan Azerbaycanl? zenginler Trkiyeye kendileri ba???ta bulundular. Di?er zenginler 100 binden eksik olmamak ?art?yla yard?m yar???na kat?ld?. Sava?ta yetim kalan ocuklar iin Edirnede kurulan Darleytama cemiyet yneticilerinden Hac? Zeynelabidin Tagiyev ve A?a Musa Nagiyev 5er bin ruble yard?mda bulundular. Karda? Kme?i ad?nda yard?mlar toplanmaya ba?land?. Cemiyetin toplant?s?nda ?yle bir karar da al?nd?: Trkler bu harpten kurtuluncaya kadar, k?zlar ve genler evlenmeyecekler, hibir Trk sinema ve tiyatroya gitmeyecek, erkeklerden de hi kimse t?ra? olmayacak.
zellikle Kafkas Cephesinde zor durumda kalan askerlerimize yard?m gtrebilmek iin Rus yetkililerle gr?tler. 1915te Nevruz Bayram? Trkiye Trkl? iin bir f?rsata dn?trld. Nevruzda Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinde byk hay?r daveti yapmaya ve burada Trkiye iin yard?m toplamaya karar verildi. Bu mnasebetle Azerbaycanl? nde gelen gazete sahipleri Karda? Kme?i ad?nda bir yay?n ?kararak, gelirinin Trkiyeye gnderilmesini kararla?t?rd?lar. Karda? Kme?i ad? bundan sonra Azerbaycan Trklerinin yard?mlar?n?n da genel ad? oldu.
7 May?s tarihini Karda? Kme?i Gn ilan ederek Bak ahalisini yard?ma seslediler. Yzlerce Azerbaycanl? Hayriye Cemiyeti binas?na gelerek yard?mda bulundu. ?ehir 20 blme ayr?ld?, her blme bir ba?kan grevlendirildi. Her ba?kana 20 gen yard?mc? olarak seildi. 7 May?s gn sabah saat 7de ?ehrin her yerinde ayn? anda 400den fazla gnll bu zel simgeleri satmaya ba?lad? ve bu ak?am saat 10a kadar srd. Ak?am art?k 25 bin manat para toplanm??t?. 16 May?sta Tifliste dzenlenmi? Karda? Kme?i Gnnde 7.660, Gencede 3500, Revanda ise 2500 manat para toplanm??t?. Hac? Zeynelabidin Tagiyevin k?z? esnafa gl da??tarak yard?m ba???lar? toplam??t?. Bu gnlerde Bakde hamaldan dilenciye, ?renciden zengine, gazeteciden siyasetiye, ya?l?dan gence kadar herkes Trk halk?na yard?ma kklenmi?ti.
Cemiyet, 1915-1916 y?l?ndaki Kurban Bayram?nda kap?-kap? gezerek kesilen kurbanlar?n derilerini toplay?p, bunlar?n sat???ndan elde edilen paray? Trkiyeye gnderdi. Cemiyet, zellikle Kafkas cephesindeki Trklere yaln?zca madd destekte bulunmad?. Beraberinde, sava?ta yetim kalm?? ocuklar iin yetim evleri at?. Esir Trklere yiyecek gnderdi ve ka?r?lmalar?na yard?m etti. Esirken vefat edenlerin definleriyle ilgilendi. Cemiyet, Nargin Adas?nda tutulan Trk sava? esirlerine yiyecek, giyecek ve t?bb? malzemeler gnderdi. Esirlerin ka?r?lmas? iin de gizli faaliyetler yrtt. ok say?da esir ka?r?larak Trkiyeye gnderildi.
1916 y?l?nda Cemiyet-i Hayriye Erzuruma temsilciler gndermi?, onlar burada halk?n ihtiyalar?n? ?renmi? ve baz?lar?n? kar??lam??, halka 5400 pud un ve ard?nca 5000 pud arpa da??tm??, H?n?s ve Tortuma da un yard?m? yapm??lard?. Cemiyet durumu ?rendikten sonra Erzurum ve Karsta ?ube am??t?. ?ube temsilcileri halk?n ihtiyalar?n? kar??lamakla beraber, halk? rgtlendirmek, d?man kar??s?nda umutlar?n? kaybetmemek iin mcadeleye seslemek zere grevlendirilmi?lerdi.
Erzuruma Genceli Seyidov ba?kanl???nda gelen Cemiyet-i Hayriye Heyeti kendileriyle 62 bin telis un, arpa, mercimek, bu?day, m?s?r gibi yiyeceklerle, kad?n, erkek ve ocuk elbisesi ve ayakkab? dolu 13.252 sand?k ve gazeteler, kitaplar da getirmi?lerdi. Cemiyet temsilcileri bunlar? tek tek evlere da??t?yor, onlar? d?man i?galiye direni?e sesliyorlard?. Cemiyet kimsesizlere de sahip ?km??, ilk ay iinde 250 sahipsiz ocuk ve 150 bak?ma muhta kad?n al?ktan, lmden kurtar?lm??t?r. Genceli Seyidov ve arkada?lar? Erzurumda Antranik ordusu taraf?ndan baltalanarak ?ehit edilmi?lerdi.
Azerbaycan Trkiye karde?li?inin temelini olu?turan bu yard?mlar gnmzde de gururla hat?rlad???m?z tarihimizdir. 19. yzy?l?n 90. y?llar?nda Con Daltner adl? bir ?ngiliz zengini Hindistandan vatan?na giderken Bakde Hac? Zeynelabidin Tagiyevin misafiri olmu?. Hac? Zeynalabdin Tagiyevin halka, gazetelere, hay?r cemiyetlerine, e?itime ve ekonomiye deste?ine o kadar hayran kalm??t? ki, lkesine dndkten sonra Edinburg ?ehrinde kendi paras?yla Hac? Zeynelabidin Tagiyevin heykelini yapt?rm??t?.
Maalesef ki, Azerbaycanda ve Trkiyede bu byk Trkn, Hac? Zeynelabidin Tagiyevin bir heykeli yok
Ruhu ?ad olsun