II. Osman (Gen Osman) 16. Osmanl? padi?ah? ve 95. ?slam halifesidir. Divan edebiyat?nda svari manas?na gelen Fris mahlas?yla, tahttan indirildikten sonra ise Osman elebi ad?yla an?lmaktad?r. Babas? Sultan I. Ahmed, annesi ise erkes prensesi olan Mahfiruz Hatice Sultand?r.
Salar?n?n ii koyu kumral, d??? alt?n sar?s?, zek ????? ile par?l par?l gzleri ejderha kabu?u renginde, mavi zerine lcivert nak??l?, pek gzel ocuktu. Vcut yap?s? da gzel ba??n?n ii gibi geli?mi?, serpilmi?, civelek bir pehlivan yap?s?nda idi, on sekiz ya??nda iken, bir padi?ah olmay?p da soyunsa ve er meydan?na ?ksayd?, ya?a akranlar?n?n stnde ?ehbazlar?n s?rt?n? yere getirebilecek bazuya ve peneye sahipti. Belindeki k?l?c? ss de?ildi, kabzas?na el at?nca kullanmas?n? da pek iyi bilir idi. Keman-ke?likte de pi?kindi, oklar? hedefini bulur, bir noktaya sekiz on ok m?hlayabilirdi.
Henz 14 ya??ndayken, 1618 y?l?nda Osmanl? taht?na clus eden Sultan II. Osman zaman?nda, Katoliklerle Protestanlar aras?nda ya?anan 30 Y?l Sava?lar?nda, Sultan I. Sleyman (Kanuni) zaman?nda oldu?u gibi Protestanlara destek verilmi?ti. Yine ?ranla imzalanan 26 Eyll 1618 tarihli Serav Antla?mas? da bu hkmdar zaman?nda yap?lm??t?.
Hotin Seferi ve Askerin ?haneti
Hotin Seferi II. Osman zaman?ndaki en nemli geli?melerden birisidir. 17. yzy?l?n ba?lar?ndan itibaren Lehistan?n Osmanl? nfuzu alt?nda bulunan Bo?dana mdahalelerde bulunmas? ve Dniepr Kazaklar?n?n Osmanl? sahil kentlerine sald?rmalar?n? desteklemesi sebebiyle iki lke aras?ndaki ili?kiler kopma noktas?na gelmi?ti. Sultan I. Ahmed zaman?nda Lehistanla aradaki gerginli?i ortadan kald?rmak amac? ile bir anla?ma yap?lm??, ancak istenilen sonu elde edilememi?ti. II. Osman tahta clus etti?inde Lehistanla ili?kiler yine gergin durumdayd?. Osmanl? himayesindeki Tatarlar?n Lehistana ak?nlar? ve Lehistan?n Osmanl?lara kar?? Kazaklar? ve mazul Bo?dan Be?i Gratyani Gaspar? himaye etmesi iki lke aras?nda sava?? ka?n?lmaz k?lm??t?. zi valisi ?skender Pa?an?n Turla suyu civar?nda Leh kuvvetlerini ma?lup etmesi ve birok Leh beyini esir almas? padi?ah? sefer iin olduka cesaretlendirmi?ti. Ayr?ca vezir Ali Pa?an?n telkinleri de Lehistan zerine sefer karar? al?nmas?nda etkili oldu.
birgn vezirlerini ve ?eyhlislam? ve kad?askerleri ve yenieri a?as? Kara Mehmed A?ay? davet edip, isti?are edip, cmlesi duyduk ve itaat ettik dediler ve kelam? tamam edip Moskov zerine yak?n Hotin isimli kalenin ele geirilmesi iin dua ettiler.
Sefer haz?rl?klar? kapsam?nda yenierilerin ve t?marl? sipahilerin haz?rl?klar?n? tamamlayarak ?stanbul yak?n?nda bulunan Davutpa?a Sahras?nda toplanmalar? istendi. Anadolu ve Rumeliye gnderilen fermanlarda sava? haz?rl?klar?n?n ihmal edilmemesi ve bu konuda aceleci olunmas? ve sefere gelmeyenlerin dirliklerinin ellerinden al?naca?? ve cezaland?r?lacaklar? bildirilmi?, bu sefer-i hmayunumu ba?ka sefere, bu zaman? ba?ka zamana k?yas etmeyin denilerek muhataplar? uyar?lm??t?.
Yap?lan tm uyar?lara ra?men yenierilerin ve sipahilerin gev?ek davrand?klar?, sefer zaman?n?n yakla?mas?na ra?men askerlerin toplanma mahallinde bulunmad?klar? ve seferi ciddiye almad?klar? Anadoluya gnderilen fermanlarda ?u ?ekilde ifade edilmektedir: memalik-i mahrseme emirlerim gnderilmi?ken ve nevruz yakla?m??, sefer zaman? gelmi?ken, henz asker taifesinden bir ferd eri?meyip, kendi i? ve kazanlar?, istek ve heveslerinde olduklar? iin
zellikle yenieri oca??n?n sefer konusunda gev?ek davranmas?nda, padi?aha kar?? tav?r alm?? olmalar?n?n nemli bir rol oldu?u sylenebilir. Zira Sultan II. Osman askere da??t?lan bah?i?leri demede tutumlu davrand??? gibi uleman?n da arpal?klar?n? kestirmi?ti. Sultan?n maa? da??t?m?na bizzat nezaret etmesi ve gn boyunca askeri tek tek sayd?rmas?, yenieri ileri gelenlerince hi ho? kar??lanmad?.
Sefer iin toplanma konusunda isteksiz davranan askerin, sava? s?ras?nda da isteksiz oldu?u ve bu durumun Leh kuvvetlerini sald?r?ya gemeleri iin cesaretlendirdi?i bilinmektedir. metris iin askir-i encm-?mr metrisi tamam edip tayin olundular. Be? on gn metriste beklediler. Bundan sonra kenar taraf?na asker gayrete gelmeyip asla hareket etmediler. Bu hali kffar m?ahede edip, cenge askerini kald?r?p ve ?slam askerinden dil tutup, ahvali syletip bildiler ki ?slam askeri idarecilerine yz dnm?, kffar ile muharebeye muratlar? yoktur
Leh ve Kazak ordusuna kar?? yap?lan hcumlarda Sultan II. Osman?n tm gayretlerine ra?men sonu al?namad?. Hatta d?man kuvvetlerinin kar?? sald?r?s? s?ras?nda Osmanl? birlikleri canlar?n? kurtarma gayretine d?erek, sava? malzemelerini ve ad?rlar?n? b?rakarak kamay? tercih ettiler. Asker vefas?zl?k ederek, d?mana asla kar??l?k vermedi. Osmanl? askerinin sava? meydan?ndan kamas?n?n da etkisi ile Leh taraf?ndan gelen bar?? teklifi Osmanl?lar?n taraf?ndan kabul edildi. Askerin isteksizli?i, pa?alar aras?ndaki rekabet ve ekememezlik, idari beceriksizlikler ba?ar?s?zl???n ba?l?ca nedenleri aras?nda gsterilebilir. Hotin Seferi, bir sonu al?namamas?na ra?men byk bir zafer olarak ilan edildi.
Kul ?syan? ve Sultan II. Osman?n ?ehadeti
?hla kul eder mi hi u?ra?
Pi?e kimdir ki ba??na eke ba?
Hotin Seferinden dnldkten sonra gerekle?en olaylar, o ana kadar Osmanl? tarihinde e?i benzeri grlm? ?eyler de?ildi. Sefer s?ras?nda zellikle yenierinin sava?a yana?mamas? ve ard?na bakmaks?z?n kamas?, Sultan II. Osman? yenieri oca??yla hesapla?maya yneltti. Yirmi adet kancaba? kay?k ve be? adet yirmi oturakl? y?lan dilli kay?k yapt?rd?. Has bahe bostanc?lar? aras?ndan yz elli nefer bostanc? seilerek Kumkap?, Galata, Balat semtlerinde bulunan meyhanelere bask?nlar dzenlendi. Ele geirilen yenieriler Fenerbahede bo?azlar?na ta? ba?land?ktan sonra denize at?larak ldrldler. Kaynaklarda bu ?ekilde iki bin yenierinin ldrld? ?u ?ekilde ifade edilmektedir: bir kay??a binip ve bir kay??a mezbr bostanc?lar?n bir k?sm?n? bindirip, Kumkap? iskelesine yana??p, meyhanelerde bulduklar? yenierileri kay??a al?p, yenieri olmayanlara bostanc? ba?? haddine gre de?nek vurup ve kay?klar Fenerbahe nne var?p ne miktar yenieri varsa bo?up, deryaya at?p, iki gn bo? koyup nc gn Galataya var?p, bostanc?ba?? d??ar? ?k?p, ne kadar meyhane varsa bak?l?p, yenieri nerede buldu ise tutup, sandala koyup, yenieri olmayan? b?rak?p, sandal? Fenerbahe nne getirip, bo?azlar?na ta? ba?lay?p, deryaya at?p, be? on gn yine bo? koyup, Balat semtine var?p, bu defa yenieri misin diye sual etmeyip, k?yafeti yenieri olan? sandala koyup, getirip, deryaya at?p, bu minval zere iki bin miktar? yenieriyi deryaya at?p
Sultan II. Osman?n yenierileri bu ?ekilde cezaland?rmas?, yenieri oca??n? kald?raca?? ve Anadolu, Suriye ve M?s?rda ya?ayan Trklerden olu?acak yeni bir ordu kuraca?? ynndeki sylentiler, padi?aha kar?? byk bir isyan hareketinin fitilini ate?lemi?ti. Ayr?ca Sultan I. Sleyman (Kanuni) dneminden itibaren padi?ahlar?n cariyelerle evlenmesi ynndeki gelene?in de II. Osman taraf?ndan terk edilmesi ve padi?ah?n hr as?ldan, zellikle Trk ailelerinden k?z al?nmas? ynndeki tercihi, sarayda byk bir nfuza sahip olan dev?irmelerin tepkisini ekmi?ti. Padi?ah?n byle bir karar almas?nda zellikle Hrrem Sultan, Nurbanu Sultan ve Safiye Sultan rneklerinde oldu?u gibi saraydaki kad?nlar?n devlet zerindeki olumsuz etkileri nemli bir sebeptir. Nurbanu Sultan gibi Yahudi kkenli valide sultanlar sayesinde, Yahudilerin Osmanl? lkesinde ve ynetimde bir g haline geldikleri bilinmektedir. Bu dnemden itibaren Yahudi sarraflar?n, saray ve vkela ve baz? yksek memurlar?n tketim masraflar?n?n finansman?nda byk rol oynad?klar? bilinmektedir. Bu durumun bir rne?i Yahudi as?ll? Kira Kad?n Esparanzo Malchidir. Esparanzo Malchi, Safiye Sultan?n sarraf? ve r?vet vas?tas? olmu?, nfuzunu gittike artt?rm?? ve birok sarrafl?k entrikalar? ile e?itli politik dolaplar evirmi?tir. ?stanbul Gmr?n eline geirmi? oldu?undan, paran?n ayar?n? bozmu? ve bu sayede byk bir servet edinmi?tir.
Kad?nlar saltanat? zaman?nda memuriyetlerin r?vet ve iltimas yoluyla da??t?lmas? ve liyakatsiz kimselerin devlet kademelerinde ykselmeleri birok soruna yol am??t?. Sultan II. Osman bu meseleyi halletmek iin Harem-i Hmayunu tasfiye etme karar? ald?. Bunun iin de biraz nce bahsetti?imiz gibi padi?ahlar?n Trk k?zlar?yla evlenmesini gelenek haline getirmek istiyordu. Valide Ksem Sultan?n ocak a?alar? zerinde bask? kurarak e?er siz Osman? bo? korsan?z, yar?n ne siz kal?rs?n?z ne biz kal?r?z ?eklindeki tahriki bu durumun delili olarak grlebilir.
Sultan II. Osman?n Hacca gitmeye karar vermesi ve bunu ilan etmesi zellikle yenieri oca??n?n kald?r?laca?? ynndeki sylentilerin fiiliyata gemesi olarak yorumlan?nca yenieri ve sipahi ocaklar? 19 May?s 1622de Etmeydan?na yryerek ayakland?lar. K?sa sre sonra ulema da yenierilerle birlikte hareket etmeye ba?lad?. Uleman?n isyana dahil olmas?nda Sultan II. Osman?n ilmiye s?n?f?na mensup olanlar?n arpal?klar?n? kesmesi ve ?eyhlislam?n fetva vermek d???ndaki yetkilerini elinden alm?? olmas? nemlidir.
Asiler sultan? bu i?lere te?vik etti?i iddias?yla Sleyman A?a, Hoca mer Efendi, Dilaver Pa?a, Haf?z Ahmed Pa?a, Defterdar Baki Pa?a ve Nasuh A?alar?n idam edilmelerini istediler. Ancak padi?ah asilerin bu taleplerini kabul etmedi. Asiler Sultan Mustafan?n odas?na vararak kendisine saltanat? mjdelediler. Orta Ca36 GEL???M ERZURUM miye getirilen Sultan Mustafa Ben validemi isterim. E?er o bana padi?ah ol derse olurum deyince valide Ksem Sultan da Orta Camiye getirildi. Olaylar? t?rmand?ran Kara Davut Pa?an?n valide sultana meyli a?ikr olarak bilinmekteydi.
Gen Osman?n yan?ndakiler onu da Orta Camiye getirmi?lerdi. Sknetini kaybeden Gen Osman caminin penceresinden d??ar? bak?p askere kullar?m ben ettimse siz etmeyin. Ben bilmezlik ettim. Siz beni affedin. Bana k?ymay?n diye yalvar?rd?. Asilerin o?unlu?u Sultan Mustafan?n clusunu istemekle birlikte Gen Osman?n katline raz? de?illerdi. Ancak valide Ksem Sultan ve yak?n adam? Kara Davut Pa?a, Gen Osman?n ldrlmesinden yanayd?lar. Valide sultan hemen bugn onun i?ini bitirmek laz?m deyince za?arc?ba?? Kara Mehmed A?a Gen Osman?n boynuna kement att?. Gen Osman kemendi ba??ndan ?kararak pencereye var?p kullar?m, beni ldryorlar. Bana aman eyleyin deyince sipahi taifesi Sultan Osman?n ldrlmesine r?za gstermediler. Ancak Kara Davut Pa?an?n emriyle drt tekerlekli, st kapal? binek arabas?na bindirilen Sultan Osman, Yedikuleye iletilerek hemen o gece ?ehit edildi (20 May?s 1622). Gen Osman?n cesedi ertesi gn Ayasofya Camisine getirildi ve namaz?n ard?ndan babas? Sultan Ahmed trbesine defnedildi.
?htilal esnas?nda, ?imdiye kadar grlmedik bir tarzda, padi?aha a??r hakaretler yap?lm??t?r. Osmanl? padi?ahlar? ierisinde hibir padi?ah bu derece a??r muameleye maruz kalmam??, bu kadar a?a??lanmam??t?r. Hibir padi?ah?n onuruyla byle oynanmam??t?r. Sanki birileri, daha sonra gelecek padi?ahlar, Gen Osman?n yapmak istediklerini hayata geirmek bir yana akl?ndan bile geirmeye cesaret etmesin diye bylesine ac?mas?zca davran?lmas?n? emretmi?ti.
Gen Osmana kar?? yap?lan yenieri ihtilalini, esas?nda Osmanl? hanedan?na kar?? giri?ilmi? nemli bir hamle olarak kabul eden kaynaklar mevcuttur. Padi?ah?n katlinde nemli rol bulunan ve valide Ksem Sultana tabi olan Kara Davut Pa?an?n saltanata kastetti?i, olaylar?n bizzat ierisinde bulunan Bostanzade Yahya Efendi taraf?ndan ileri srlmektedir. Yine dnemin nemli kaynaklar?ndan Hseyin Tugi de Kara Davut Pa?an?n Osmanl? slalesini ortadan kald?rmak istedi?ini, ancak saray halk?n?n buna engel oldu?unu belirtmektedir. Oysa hain, zalim, kezzb gibi lakaplarla an?lan ve padi?ah katili diye ?hret bulan Kara Davut Pa?an?n olaylardan bir hafta sonra ldrlerek ortadan kald?r?lmas?, onun ancak bir ta?eron olabilece?ini ve hanedan? ortadan kald?rmay? planlad??? ynndeki iddialar? bo?a ?karmaktad?r. Zira ad? geen kaynaklardaki bu iddialar, Ksem Sultan? temize ?karmaktan ba?ka bir ama ta??mamaktad?r.
Neticede han soyundan bir padi?ah, s?rf mevcut dzenin aksayan ynlerini de?i?tirmek istedi?i iin kendi ?karlar?n? halk?n ve memleketin ?karlar?n?n nnde tutan statkocular?n kurban? olmu?tur. Kul, ?ah?na kastetmi?, onu a?a??lam?? ve kan?n? dkm?tr. Bylesine bir hareket daha sonras?nda dev?irme kkenli menfaat odaklar?n? cesaretlendirmi?, yenilik yapmak isteyen padi?ahlar?n ve devlet adamlar?n?n nne korku kayna?? olarak konulmu?tur. Osmanl? Devleti, adeta memleketin zarar? pahas?na zenginle?mi? olan birka pa?a ve elli altm?? tefeci ve sarraf?n ?karlar?n? sa?lamak iin varl???n? srdren bir lke haline gelmi?tir.
Kaynaklar:
Esra K?l?, Sultan II. Osman?n Siyasi Hayat?, Yksek Lisans Tezi, Gazi niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Tarih Anabilim Dal?, Yenia? Tarihi Bilim Dal?, 2011.
Feridun Emecen, Osman II, TDV ?slam Ansiklopedisi, 33, 2007, 453-456.
Feridun Emecen, Osmanl? Hanedan?na Alternatif Aray??lar zerine Baz? rnekler ve Mlahazalar, ?slam Ara?t?rmalar? Dergisi, 6, 2001, 63-76.
Hasan Ya?aro?lu, Osmanl?da Bir Darbe ve Tahlili: Gen Osman rne?i, Turkish Studies, 8/7, 2013, 705-732.
Kadir Kazalak, Tufan Gndz, II. Osman?n Hotin Seferi (1621), OTAM (Ankara niversitesi Osmanl? Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi Dergisi), 14, 2003, 129-144.
Latif Da?demir, Osmanl? Devletinde Banker-Sarraf Faaliyetleri Yahut Bir Gerileme Sebebi Olarak Bankac?l?ktaki Gecikme, Osmanl?lar, 3, 465-478.
Mahir Ayd?n, Osmanl? Dnyas?nda Yahudi Kira Kad?nlar, Belleten, 65/243, 2001, 623-635.
Mcteba ?lgrel, Ksem Sultan, TDV ?slam Ansiklopedisi, 26, 2002, 273-275.
Nezihi Aykut, Davud Pa?a, Kara, TDV ?slam Ansiklopedisi, 9, 1994, 36-37.
Resimli Osmanl? Tarihi, Frans?z Milli Ktphanesi Trke Yazmalar? Koleksiyonu Turc 140 nolu el yazmas? nsha 21a-28b varaklar?.
Re?at Ekrem Kou, Osmanl? Padi?ahlar?, Ana Yay?nc?l?k, 1960.
Sleyman Lokmac?. Frans?z Milli Ktphanesinde Bulunan On Sekizinci Yzy?la Ait Bir El Yazmas?: Resimli Osmanl? Tarihi, A?r? ?brahim een niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, 5/1, 2019, 22-44.