Modern kavram?, geleneksel kavram?na kar??t olarak kullan?ld???na gre, Modern Tiyatro; Geleneksel Tiyatro kavram?na kar??t olan; tiyatroya al???lm???n d???nda z ve biim ilkeleri getiren; bu ilkeleri kullanarak tiyatro sanat?na yeni i?levler ykleyen bir yneli? olarak ortaya ?kmaktad?r. Bu iki yneli? ayn? anda var olduklar? evrede do?al olarak at??acakt?r. Bu at??ma ortam?, geli?im a?s?ndan bir dizi s?k?nt?n?n, giderek sorunun kayna??n? olu?turur.
Tuncaya (2007) gre; bir toplumda geleneksel olandan uzakla?arak, yepyeni de?erlerle modern bir toplum yap?s?na gemek isteyen ak?mlar; kendilerini tan?tmak, ilkelerini benimsetmek, kar?? ?kt?klar?n? karalamak iin zellikle tiyatro sanat?n? bir ara olarak kulland?klar?nda, tiyatro pek ok s?k?nt?ya g?s germek durumuyla kar?? kar??ya kalm??t?r (s. 20). Btn bu gerekler Trk toplumu ve Trk Tiyatrosunda zellikle Bat? rne?inde geli?en Tiyatro tarihimizin ba?lang? evresinde yo?un bir biimde ya?anm??t?r.
Tanzimat dneminde ba?layan ve Bat?l?la?mak olarak da de?erlendirilen modernle?me sreci, Modern Trk Tiyatrosu iin de ba?lang? olarak kabul edilmektedir. Tarihsel bir dnem belirlemesi olarak literatrde kabul gren bu saptama ancak biimsel anlamda modern olabilmi?tir. Toplumsal dinamikler gz nnde bulunduruldu?unda, Modern Tiyatronun, zellikle de bat? modelinde bir tiyatronun toplumumuzda ye?erip kk salmas? mmkn olamam??t?r. Bu noktada, hl devam eden ve tam olarak tamamlanmam?? bir sre sz konusudur. nk, Bat?n?n felsefi d?nsel altyap?s? gere?i kendili?inden elde etti?i Modern Devlet-Toplum ve ba?l? olarak birey; Bat? Tiyatrosunda yazarlar?n toplumdan ve bireyden yola ?karak oyunlar yazmalar?n? sa?larken, bizde tepeden inme modernle?me, topluma yol gsterme, kurgusal alanda bireyi var etme biiminde ?ekillenir. Bylece gerekli?in kurguyu de?il, kurgunun gere?i varetmesi beklenir ki, bunun sonucu olarak da gere?e uymayan, idealize edilmi? birey, toplum, dnya modeli ?kar kar??m?za. Sre itibariyle oyun yazarlar?n?n kurgulad??? oyun ki?ileri gnlk pratik ya?am ierisinden seilen, psikolojik derinli?i ierisinde ele al?nm?? oyun ki?ileri de?ildir. Oyunlarda idealle?tirilen tipler yazarlar?n toplumda olu?mas?n? istedi?i refleksleri harekete geirmek zere olu?turulan model tiplerdir. Burada amalanan yazarlar?n idealleri do?rultusunda kurgulad?klar? tipler arac?l???yla toplum alg?s?n? biimlendirmektir. st yap?sal dayatman?n ynlendirdi?i modernle?tirici hamle beraberinde bir dizi sorunu da getirmektedir. Bu noktada nlnn de?erlendirmesi ?yledir;
Bat? kar??s?nda, zelliklede nc dnya lkelerinin ikilemli bir durumu vard?r. Bir yandan kendi kltrel yap?s?n? sahiplenmek te yandan da Bat?ya benzemek, bat?l?la?mak.
Geli?en ileti?im olanaklar? ve kapitalist yeni dnya dzeninin yayg?nla?mas?yla birlikte uluslar?n kltrel yap?lar?, dolay?s?yla kimlikleri de?i?mektedir. Ancak bu de?i?imin o?unlukla sa?l?ks?z geli?ti?i ve bunal?mlarla sonuland??? sylemek yanl?? olmaz. Nas?l ki birey, Ericsonun ocuklar zerine yapt??? al??malarda ortaya koydu?u gibi, geli?im a?amas?nda do?al yap?s? ve toplumsal yap? aras?nda kalmaktaysa; toplumlar da kendine sad?k kalmakla di?erlerine a?lma ikilemi ya?amaktad?r. Bu ikilemin sonucu o?unlukla Dayrush Shayegan?n deyimiyle kltrel ?izofreni (nl, 2007: 36).
Ontolojik bir yakla??mla, binlerce y?ll?k gelene?e yaslanan Trk toplumunda, inanlar?n ve de?erlerin de f?rsat tan?mad??? bireysel ba?kald?r? sz konusu de?ilken, Bat? tiyatrosundaki gibi bir anda birey var etmesi beklenemezdi. Bu kkl geleneksel ya?ant? biimi dramatik bir z olu?turabilecek pek ok zelli?in ortaya ?kmas?na olanak tan?mamaktad?r. Tuncaya gre dramatik zn olu?mama nedenleri ?yledir;
XVII ve XVIII. yzy?llarda ?stanbulu ziyaret eden; daha sonra gezi notlar?n? Avrupada yay?nlayan yabanc? tan?klar?n pek o?u, geleneksel ?stanbul ya?am?na egemen olan de?erler ve ilkeler stne gnmzde inan?lmas? g tablolar izmi?lerdir Polisiye olaylar ender grlmektedir. Gvenlik ve kamu dzeni st dzeyde korunmaktad?r. Dello ya da intihar gibi olaylara rastlanmaz. Do?ruluk ve mertlik kavram?na ok nem verilmektedir. Hilekrl?k, sahtekrl?k, e?rilik yaln?zca Rum, Yahudi, Ermeni v.b. Trk olmayan az?nl?klarda grlebilece?i inanc? yayg?nd?r. Kin ve garaz? ?slamiyet yasaklam??t?r. Bar??mayan ve uzla?mayan adeta kfir say?l?r. D?manlar sonunda daima affedilirler. Kstahl?k ve ta?k?nl?k grlmez. Sokaklarda kavga grlt olmaz. Konu?an?n sz kesilmez, konu?urken ba??r?lmaz; heyecanl? el kol hareketleri yap?lmaz. Ya?l?lara sayg? gsterilir. Kumar oynamak yasaklanm??t?r. Hile yaln?zca sava?ta d?mana kar?? yap?l?rsa geerlidir. Yalan, iki ki?iyi ya da kar?-kocay? bar??t?rmak iin sylenebilir; bunun d???nda yasakt?r. Cinayet, kibir, azamet, cimrilik, k?skanl?k, oburluk, hiddet, ?iddet, tembellik, gammazl?k, fitnecilik, zina gibi alakl?klara eski toplumda yer yoktur. Kazaya, kadere ve mukadderata iman etmek gerekir. A?lay?p s?zlanmak bile al?n yaz?s?na kar?? bir isyan say?l?r (Tuncay, 2007: 22-23).
Tuncay, bu de?er yarg?lar?yla s?nanan geleneksel Trk toplumunun; bireysel ?k??lara, dnyevi zevklere, at??malara kapal?, ie dnk, ba?kald?r? yerine uzla?may? ye?leyen bir toplumsal yap?da oldu?unu ve geleneksel tiyatromuzun da bu zellikleri ierdi?ini belirtir. Gerekten de ontolojik olarak d??a dnk ve iktidar merkezli bat? toplumundaki bireye kar??l?k, geleneksel do?u ve ?slam toplumlar?nda birey tam z?t ynde varl?k bulur. Bu yap?dan beslenen Geleneksel Trk Tiyatrosu, ibret dersi vermek amac? ta??r ve bireyden yana de?il toplumdan yana tav?r alarak, toplumda varolan ahlak dizgesini yeniden retir. Bu yap?s?yla da sorgulayan, toplumu ve bireyi olu?turacak felsefi d?nsel boyutlu bir zellik iermemektedir. Bu bak?mdan Tanzimat Dneminde ba?layan oyun yazarl??? da, byk lde Bat? Tiyatrosuna yknerek, birka zgn eser d???nda o?unlu?u eviri ve uyarlamalardan olu?an Modern Trk Tiyatrosunun ilk evresini olu?turur.
Tanzimat dnemi oyunlar? iki ana izlek zerinde geli?im gsterir: Geleneksel tema?a sanat? ile Bat?l? anlamdaki tiyatro. Ancak bu iki tavr?n toplumsal gereklilikler iin zaman zaman kayna?t???n? ve bu temel zerine oyunlar kurguland???n? da grmekteyiz. Dnemin yazarlar?nda grlen bu iki izgiyi ay?ran s?n?r da sanat?n?n Do?u ve Bat? aras?nda yapt??? tercihle belirlenir. Geleneksel olanla Bat?l? olan aras?nda ya?anan ikilik, bireysel ya?amdan toplumsal kurumlara kadar yay?lm?? ve bu sebeple yaz?lan oyunlarda da belirgin bir ?ekilde kendini gstermi?tir.
Bireyin toplumsal ya?am kar??s?nda edindi?i tav?r, geleneksel ya?am biimdeki k?r?lmalar, aile, hak ve zgrlklere sahip ?kmay? ngren bir toplum zlemi ve daha iyiye, gzele, do?ruya ula?mak u?runda yitirilen de?erler ve bunun kar??s?nda ele?tiriler dnemin ana sorunsal? olagelmi?tir.
Oyun yazarlar? toplum ya?am?na gncel sorunlara e?ilirler. zellikle komedya kltrel de?i?imden etkilenen toplumun st kesiminin tepkilerini ve lklerini dile getirir Genel olarak ya?amdan, gnlk gerekten hareket etmi? yazarlar o?unlukla toplumsal yarar? gzetmi?lerdir (Sokullu, 1998: 173). Bu tutum, dnemin yazarlar?nda, Bat? tarz? yeni ya?am biimiyle geleneksel biim aras?ndaki at??maya yneli?te kendinin gstermi?tir. Yazarlar genel olarak, tema, konu ve at??may? bu yap? zerine in?a etmi?lerdir. Bu dnemde zellikle de?i?en ya?am biimine paralel olarak Bat? tiyatrosundan rneklerle, yerli, geleneksel olandan da kopmadan hem Do?ulu hem de Bat?l? olabilmenin gzetilmesi endi?esi grlr. Dnemin oyunlar?nda gzlenen sz konusu bu ikili?in, gerek yazarlar gerekse al?mlay?c?lar bak?m?ndan olumsuz bir durum de?il, aksine bir aray?? olarak grmek daha do?ru olacakt?r. Tiyatronun gc konusunda Nam?k Kemal ba?ta olmak zere btn tiyatro yazarlar?, tiyatronun toplum zerinde fazlas?yla bir etkiye sahip oldu?u d?ncesindedirler. Bu dnemde yazarlar tiyatronun bu gcnden hareketle e?lendirirken d?ndrmek, e?itmek yolunu semi?lerdir. Dramatik yap? bak?m?ndan dnem oyunlar? birtak?m eksiklikler gsterse de, yazarlar Modern Trk tiyatrosunun olu?umunda nemli bir mesafe katetmi?tir. O dnem komedyalar?nda Bat? tiyatrosunun kapal? biimi yani ba??, ortas?, sonu olan tamamlanm?? bir olaylar dizisi mevcuttur. Olaylar sebep sonu ba??yla ba?lan?rlar (Sokullu, 1998: 175).
Sevin Sokullu bu noktada Bat? tiyatrosunun at?k ka?l? komedyalar?n?n geleneksel tema?a unsurlar?yla birle?tirilmesi sonucu geleneksel ile modern aras?nda bir kpr olma zelli?i ta??d???n?, bu de?i?im srecinde gei?in yumu?at?lmas?, kolayla?t?r?lmas? bak?m?ndan nemli bir rol oynad?klar?n? belirterek ?unlar? syler:
Komedyalar?n bak?? a?s? genellikle byk kentlerin st kesimindeki ya?ama ve bu kesimde kendini daha ok duyuran bat?l?la?man?n yaratt??? sorunlara evrilmi?tir. Olaylar yal?larda, konaklarda, Beyo?lunda geer. Bu ya?ant?daki a?c?l sorunlar, Tanzimat ile ba?layan Bat?l?la?ma ak?m?n?n toplum ya?am?nda ve de?erlerinde yaratt??? sars?nt?d?r. Bu oyunlar yeni kltr ve yeni de?erler kar??s?nda eskisini sorguya eken ya da aksine yeni modalar?n yknlmesinden rahats?zl?k duyan ve bat?l?la?ma hareketinden ilk a?amada etkilenen bir kesimin e?itli tepkilerini i?ler ve ele?tirir. Bu yap?tlarda d?nce ve sorun n planda tutuldu?u iin komedyan?n ne?eli, k?vrak ve olaylarla ortaya ?kan komikli?ine ula?mad??? grlr. Fakat bu dnemde sorun ve tre ele?tirisinin yan? s?ra oyun ki?isinin iki boyutlu grnmnden kurtulup boyutlu bir portre canl?l???na kavu?maya ba?lad??? da bir gerektir. Geleneksel tema?am?z?n gldr ve hnerinden yoksun olan bu yeni komedyalar eksikli?ini insan ?esiyle giderirler (Sokullu, 1998: 177).
Tanzimat Dneminde Frans?z tiyatrosunun etkisi hat safhadad?r (Akt. Ayd?n, 2002: 48). Az?nl?klar?n ve Fransayla srdrlen brokratik ili?kilerin etkisinden kaynaklanan bu durum; Frans?z tiyatrosuna ait pek ok oyun dilimize evrilmesine ve uyarlama oyunlar?n retilmesine neden olmu?tur. Bu noktada Ahmet Vefik Pa?an?n tiyatromuza katk?lar? byktr. Metin And, Ahmet Vefik Pa?an?n Moliere uyarlamalar? iin, sanki yeniden yazm??as?na zgn oldu?unu syler (And, 1972: 261). Gerekten de onlarca eviri ve uyarlama yapan Ahmet Vefik Pa?an?n uyarlamalar? belirgin bir yerellik ierir. Halk?n dili ve ya?am biimi bu uyarlamalarda ok iyi kullan?lm??t?r.
Tanzimat yazarlar?n?n Moliere ve Goldoniye duyduklar? bu yo?un ilginin iki nemli sebebinden sz edilebilir. Birincisi, her iki oyun yazar?n? da zellikle tre komedyalar?nda yer verdikleri birey ve toplum aras?ndaki at??ma, bireyin geleneklerle olan mcadelesi ve geleneksel toplum dinamiklerinin alaya al?nmas? gibi temel unsurlar, dnemin Osmanl? toplumuna olduka denk d?mektedir. ?kinci olarak gerek Moliere gerekse Goldoni, oyunlar?n? halk tiyatrosu gelene?iyle yo?urduklar?ndan, bizim yazarlar?m?z benzer bir tiyatro gelene?ine ve izleme al??kanl???na sahip olan Osmanl? tiyatro seyircisinin, bu tr bir biemi rahatl?kla hazmedebilece?ini, bu yolla tezlerini kolayl?kla aktarabileceklerini fark etmi?lerdir (Pekman, 2002: 18).
Genel bir de?erlendirmeyle Tanzimat?n ?lan? ile ba?layan toplumsal ve kurumsal yap?daki pek ok de?i?iklik/ yenilik hareketi tiyatroda da kendini gstermi? ve olu?turulmaya ba?layan yeni toplum modeli iin bat? tarz? bir tiyatro gelene?i ba?latm??t?r. Ad?na ister modernle?me ister bat?l?la?ma denilsin bu dnem de tiyatro bir ideolojinin ta??y?c?, yol gsterici ????? alt?nda kurucu bir grev yklenmi?tir. Bu grev en temelde modernle?tirici ideolojinin topluma aktar?m?d?r. Pekman, tiyatronun, sanat?n ve yaz?n alan?n di?er trlerinden nemli fark?na, ya?ama benzeyen yan?n? rnek vererek, canland?rmac? yap?s?na dikkat eker. Tiyatro bir yandan byk bir o?unlu?u okuma yazma bilmeyen bir halka fikirlerin kolayca ve bir anda ula?mas? imkn? verirken bir yandan da elit bir ayd?nlar grubuyla her tabakadan geni? bir insan kesiminin kader birli?i iine girmesini sa?lamaktad?r diyen Pekman; o dnem ayd?nlar?n?n neredeyse tamam?na yak?n?n?n oyun yazmaya ynelmesinin tiyatromuza olumlu katk?lar sa?lamas?na ra?men, tiyatronun bir grevle ko?ullanmas?n?n ve Bat?dan ithal edilmesinin tiyatromuzu bir kimlik krizine soktu?unu ve bunun yan? s?ra yazar? otoriter bir ?retici olarak merkezde konumland?rmas?n?n da, kendisini iktidara dn?trmesinden dolay? sak?ncal? oldu?unu belirtir (Pekman, 2002: 31-32).
Tanzimat?n ilan?yla ncelikle askeri alanda ba?layan kurumsal de?i?im, giderek e?itim alan?na yans?m??, sonras?nda da toplumsal ya?amda belirerek, bir ikilem olu?turmu?tur. Bu durum dnemin ayd?nlar?n?n; aile, grc usul yap?lan evlilikler ve kad?n erkek ili?kilerine dair temalara ynelmelerine neden olmu?tur. Bat?ya ynelik bir de?i?im sreci geiren bu toplumsal yap? ierisinde aile kurumu da pay?na d?eni alm??t?r. Bir taraftan hl etkisini srdren geleneksel ya?am biimi, di?er taraftan toplumun st kesimlerinden ba?layarak toplumun en alt tabakas?na kadar ilerleyen Bat? tarz? ya?ama yneli?, beraberinde aile kurumunda bir zlme, bir de?i?im, k?smen de olsa geleneklere kar?? bir sorgulama getirmi?tir.
Tanzimat dneminde konaklarda geni? aile hayat?n?n potas?nda ?ekillenen geleneksel aile anlay???, Bat?daki yap?dan etkilenerek ekirdek aileye dn?mektedir. Bunda Tanzimat?n getirdi?i pek ok zgrlk anlay???n?n yan? s?ra medreselerde dini e?itimin kald?r?lmas?n?n da dolayl? etkisi bulunmaktad?r.
Bireysel zellikler gsteren karakterlerin ekseninde geli?en at??malarla Tanzimat dnemi roman ve hikyelerinde oldu?u kadar tiyatrosunda da yer alan en nemli temalardan olan aile; bireyin toplumsal ili?kilerinde, gelenekle olan at??mas?nda belirleyici olan nemli bir toplumsal gruptur. Birey edinece?i kimli?i ilk olarak bu aile ortam?nda belirleyecektir. Bu sebeple bireyin ki?isel zgrlklere ula?mas?nda, toplum ierisinde kendine zg bir kimlik, bir yer edinmesinde ailenin katk?s? byktr. Bu bilinle hareket eden Tanzimat ayd?nlar?, birey ve toplumun gelenekle modern aras?nda ya?ad??? eli?kiyi yok etmek ve kendi kltrel dinamikleriyle yeni ya?am biimi aras?nda bir sentez olu?turmak amac?yla bu konudaki d?ncelerini eserlerine yans?tm??lard?r. Bu nedenle aile temas?n?n yan? s?ra zellikle ailenin olu?turulmas?nda etken olan bir tak?m yanl?? geleneklerin; grc usul evlilik, kad?n ile erkek aras?nda ya?anan a?ka kar?? olan muhafazakr bak?? gibi konular bu oyunlarda ele al?nm??t?r.
Tanzimatla birlikte ba?layan sosyo-kltrel hayat?m?zdaki birtak?m de?i?imler, pek ok yeni kavram? da gnlk ya?am?m?za sokmu?tur. Bunlardan en nemlisi ve o dnem itibariyle en ok zerinde durulan kavram hrriyet fikridir. Bir taraftan gelenekle olan ba?? korumaya al???rken bir taraftan da bat?l? de?erleri anlamaya, zmsemeye al??an dnemin ayd?nlar? zellikle Frans?z ?htilalinin ve romantizmin etkisiyle oyunlar?nda s?kl?kla hrriyet temas?n? i?lemi?lerdir.
Tanzimat?n ard?ndan her alanda grlen modernle?me abalar?, toplumsal ve bireysel ya?amda kendisini Bat? tarz? ya?am biimlerini benimsemekte de gsterir. Bat?y? yak?ndan tan?ma f?rsat? bulan birtak?m ayd?n ve ?renci, orada edindikleri gzlemlerin sonucu olarak, bizdeki eksikli?in ve geri kalm??l???n aresini Bat?l? tarzda ya?amakta bulurlar. Bat?ya kar?? duyulan byk hayranl?k ve ilginin sonucu olarak modernle?me ideali Bat?l?la?makla e?de?er grlr. Bu durum da beraberinde bir tak?m eli?kiler do?urur. Binlerce y?ll?k gelene?e yaslanm?? olan bir toplumun btnyle de?i?im gstererek bamba?ka bir ya?am biimine gemesi elbette kolay olmayacakt?r. Dnemin ayd?nlar? aras?nda bile bir ikilik yaratan bu durum, yazarlar?n da o?unlukla tercih etti?i bir tema olmu?tur. Biimsel bat?l?la?ma alg?s?, dnemin pek ok yazar? taraf?ndan roman ve hikye trne konu edilirken oyun yazarlar?n?n da ilgisini ekmi?tir.
?kinci Me?rutiyetin ilan?yla birlikte toplumsal ve d?nsel alanda ya?anan devrim, beraberinde byk bir tiyatro hareketi de getirmi?tir. ?kinci Me?rutiyet dneminde tiyatro bir sosyal organizasyon bir temsiliyet ve ileti?im arac? olarak kamusal alan?n ana bile?enlerinden biri olarak ortaya ?km?? ve kamuoyunun biimlenmesi noktas?nda etkin bir ara olarak kullan?lm??t?r. Tiyatro bu dnemde hem kamusal alan?n geni?lemesine katk?da bulunur hem de kamusal alan?n geni?lemesinden pay?n? al?r (Sekin, 2008: 266). Toplumun farkl? kesimleri kendilerini kamusal alanda grnr k?labilmek iin tiyatro etkinliklerinin birer paras? haline gelirler.
Kamusal alan?n dn?m ve geni?lemesi kitle toplumu ve kitle politikas?n?n ortaya ?k??? yeni bir olguyu da beraberinde getirir. Mobilizasyon ya da seferberlik hali olarak tan?mlanan bu olgu Me?rutiyet Dneminde topluluklar? pasif hallerinden kamusal ya?am?n aktif kat?l?mc?lar?na dn?trm?tr. Bu seferberlik halinin nemli bir di?er ynn de politik ve sosyal meselelerin belirli bir ereve ierisinden ifade edilmesi olu?turmaktad?r. Tiyatro kamusal bir mekan olarak kitlelerin seferber edilmesinde anahtar rol oynayan sembollerin ve mesajlar?n do?rudan yans?t?ld??? ve hatta tekrar retildi?i bir zemin sa?lam??t?r. Tiyatronun bu dnemdeki bir di?er nemli i?levi de d?nceleri kitlelere yaymaktaki etkinli?idir. Me?rutiyet Dneminin elitleri ve 1908 Devriminde etkin olan toplumsal ve siyasal aktrler tiyatronun bu zelli?inin fark?nda olarak tiyatroyu kendi d?ncelerini kitlelere iletmekte belirleyici bir ara olarak s?kl?kla kullanm??lard?r. Tiyatronun politik fikirleri yaymaktaki potansiyel gcn ke?fedenler yaln?z dnemin elitleri de?ildir ku?kusuz. Dnemin politik aktrleri de kendi politikalar?n? kitlelere ta??makta ve bu politikalar? me?rula?t?rmakta tiyatronun gcnn fark?nda olmu?lar ve bu gc tekellerinde tutman?n mcadelesini vermi?lerdir. Ancak tiyatronun politika ile ili?kisini tek yanl? bir yararlanma ili?kisi olarak tan?mlamak durumu a?klamakta yan?lt?c? olabilir. Zira bu ili?ki tek yanl? de?ildir. Nas?l politik aktrler tiyatroyu kendi me?rula?t?rma aralar? olarak kullanm??larsa, tiyatro gruplar? da kendi aktivitelerini politik aktrlerin deste?i ve kat?l?m?yla me?rula?t?rm?? ve hatta mmkn k?lm??lard?r. Bu dnemde ?ttihat ve Terakkinin ileri gelenleri, dnemin etkin pa?alar? ve hanedan?n ileri gelenlerinin tiyatroya seyirci olarak kat?l?mlar? tiyatronun kendi me?ruiyetinin sa?lanmas?nda nemli bir basama?? olu?turmu?tur (Sekin, 2008: 267).
Oysa I. Me?rutiyetin ilan?yla yakalanacak olan bu zgr ortam otuz y?ll?k bir gecikmeyle ve uzun sren bir istibdat dnemiyle yok edilmi?tir. II. Abdlhamidin 1878de Osmanl? Rus sava??n? gereke gstererek meclisi kapatmas? ve lkenin bir istibdat rejimine srklenmesiyle ba?layan sre, zaten yeni ba?lam?? olan tiyatro hareketini olumsuz etkiler. 1884de II. Abdlhamidin Gedikpa?a tiyatrosunu y?kt?rmas?, istibdad?n ve sansrn yo?unla?mas? sonucu yerli oyun yaz?lmaz olur (Sevengil, 1961: 104-106). Bu dnemde yaln?zca Bat? tiyatrosundan yap?lan eviriler oynan?rken 1908 y?l?nda II. Me?rutiyetin ilan? ile Trk tiyatro hayat? yeniden canlan?r (Tre, 2006: 5). 1908 ile 1923 y?llar? aras?nda yaz?lan ve oynanan piyesleri Niyazi Ak?, ideolojik bir misyonla hareket etti?i iin yolunu bulamam?? bir tiyatro olarak betimler (Ak?, 1968: 22).
Sonu
Tanzimat ve Me?rutiyet dnemlerinde temelleri at?lan ve Bat? modeli do?rultusunda geli?im gsteren modern Trk Tiyatrosu, zellikle Cumhuriyetin ilk y?llar?nda (1923-1938), byk bir devrimi ba?arm?? bir toplumun co?kusunu yans?tan, Trk ulusunun erdemlerini sergileyen, Osmanl? dnemini ele?tiren, modernle?menin etkisiyle ya?anan toplumsal de?er de?i?iminin var etti?i sorunlar? tart??an oyunlar yaz?lm??t?r. o?u devlet grevlisi olan bu dnem yazarlar?, hkim ideolojinin etkisinde, Cumhuriyet kazan?mlar?n? ven, Atatrk ilkelerinin ve devrimlerin getirdi?i yeniliklerin topluma kazand?r?lmas?n? amalayan oyunlar yazm??lard?r. Bu dnemde yeni bir ulus in?as? ve toplumun kendine olan gvenin peki?tirilmesi amac?yla yaz?lan oyunlar, o?unlukla Halkevlerinin at?s? alt?nda retilen idealist oyunlard?r. Ayr?ca Trk tarih ve sylence birikimine dayanarak Trk soyundan gelen kahramanlar? ycelten oyunlar da bu dnemde dikkat eker. Cumhuriyet Dneminde yaz?lan oyunlar?n genelinde vatan iin hibir ?ey yapmayan ve mevcut durumdan ?ikyet edip yak?nanlar ele?tirilir. Ya?l?-gen, kad?n- ocuk veya hasta-sa?l?kl? herkesin vatan? iin yerine getirebilece?i bir grevi vard?r. Cumhuriyet sonras? yaz?lan oyunlar her ne kadar Mill Mcadele dnemini konu edinseler de yaz?ld?klar? zaman art?k sava?lar?n bitti?i ve vatan?n huzura kavu?tu?u dnemdir. Do?al olarak yazarlar dnemin izleyicilerine ya da okuyucular?na art?k sava? bitti, ?imdi s?ra vatan iin lmek de?il, al??mak ve yurdu kalk?nd?rmak zaman?d?r mesaj?n? da verirler (Ardal? Bykarman, 2008: 141). Yine bu dnemde, Kurtulu? Sava??nda halk?n gsterdi?i zveri ve kahramanl?k, tutucu glere kar?? verilen mcadele oyunlar?n o?unda kar??la??lan temalar aras?nda yer al?r. Yaz?lan ocuk oyunlar?nda dahi bu tr temalar hkimdir. Bu oyunlarda vatan sevgisi, ulusal birlik ve ba??ms?zl???n nemi, Atatrke olan ba?l?l?k sergilenir.
Konusunu Orta Asya Trk tarihinden alan oyunlarda vatandan ayr?lmak ve g temalar? i?lenirken zellikle Trklerin eski yurtlar?n? kurakl?k nedeniyle terk etmek zorunda kald?klar?n?n alt? izilir. Atatrkn Tarih Tezi erevesinde yaz?lan oyunlarda, Trklerin eski yurtlar? Orta Asyay? neden terk ettikleri ve o topraklara duyulan sevgi i?lenir. Ulusuluk, halk?l?k ve ink?lap fikirlerini yans?tan oyunlar?n yazarlar?n?n, dnemin nl ?airleri veya romanc?lar? olmas?, onlar?n Atatrkn yan?nda yer almalar?na ve ayn? zamanda Atatrkn ilke ve ink?laplar?n? hayata geiren ideologlar olmalar?na neden olmu?tur. Bu yazarlar?n biro?una Atatrk ya oyun ?smarlam??t?r ya da konuyu bizzat kendi verip yaz?m a?amas?nda da mdahil olmu?tur. Bylece bu yazarlar hkim ideolojiyle beslenmi? ve verili ideolojiyi yeniden reten oyunlar yazmakla adeta grevlendirilmi?lerdir.
Cumhuriyet Dneminde tiyatro alan?nda ya?anan geli?melere bak?ld???nda, tiyatronun sz konusu dnemde sadece bir e?lence yeri de?il ideolojik bir ta??y?c? haline dn?trld?n grrz (Kurtulu?, 1987: 88). Bu dnemde yaz?lan yerli oyun say?s?n?n say?ca oklu?u, Cumhuriyetin kurucu ideolojisinin ynlendirmesiyle elde edilmi?tir. Bu durum da, Cumhuriyetin ilk y?llar?nda tiyatronun Bat?l?la?ma ve ulus devletin in?as? srelerinde stlendi?i rol hakk?nda ileri srlen d?nceleri desteklemektedir. Tiyatronun Cumhuriyetin ilk dneminde stlendi?i rol ifade etmek iin ink?lap fikirlerinin ve duygular?n?n halka ifadesi hususunda en kuvvetli vas?ta nitelendirmesi yap?l?r (And, 1973: 65).
Bu noktada, Cumhuriyetin ilk yirmi be? y?l?nda yaz?lan tarihi tiyatrolara kaynakl?k eden iki tarihsel kesit dikkat eker: ?slamiyet ncesi Trk Tarihi ve Mill Mcadele Dnemi. Bunlardan ilki kurulan ulus devletin mensuplar?na Osmanl? d???nda bir tarihi arka plan haz?rlamak amac?n? gderken; ikincisi Cumhuriyetin kurulu?uyla sonulanan tarihi srecin ulus devletin in?as?nda asli unsur konumuna getirilme amac?n? gder. Sz konusu tespiti tarihi tiyatrolarla ilgili ara?t?rmalarda ve bu dnem yazarlar?n?n kendi ifadelerinde grmek mmkndr. Cumhuriyetin ilk y?llar?nda Osmanl?y? konu edinen oyunlar yaz?lmad???, bunun yerine Kurtulu? Sava?? ve devrimler zerine odaklan?ld??? grlmektedir. Bu oyunlar?n ortak zelli?i kahramanlarla, Osmanl? kal?nt?s? yozla?m?? evre aras?nda ili?ki kurmakt?r (Nutku, 1986: 68). Bu ba?lamda, dnem sanat?lar?n?n biro?unun belirli bir ideolojik yakla??m?n sonucu olarak konu seimlerini yapt?klar? ileri srlebilir. Cumhuriyetin ilk y?llar?nda, devrimlerin benimsetilmesinde en nemli telkin arac?n?n tiyatro oldu?u ve bundan yararlanmak zere tiyatro oyunlar?n?n sahnelenmesinde halkevlerinin kuruldu?u grlr. Tezli bir piyes ile 136 halkevinde 136 binden fazla yurtta?a bir iki gn iinde bir fikrin telkin edilebilece?i hesaplan?r (Ye?ilkaya, 2004: 115).
KAYNAKLAR:
AKI, Niyazi. a?da? Trk Tiyatrosuna Toplu Bak?? 1923- 1967, Atatrk niversitesi Yay?nlar?, Erzurum, 1968.
ALTHUSSER, Louis. ?deoloji ve Devletin ?deolojik Ayg?tlar?, ev. Mahmut z???k, ?leti?im Yay?nlar?, ?stanbul, 2000.
AND, Metin. Elli Y?l?n Trk Tiyatrosu, Trkiye ?? Bankas? Kltr Yay?nlar?, No: 124, ?stanbul, 1973.
AND, Metin. Tanzimat ve ?stibdat Dneminde Trk Tiyatrosu, Trkiye ?? Bankas? Yay?nlar?, Ankara 1972.
ARDALI BYKARMAN, Didem. Vatan Kavram?n?n Trk Tiyatro Edebiyat?ndaki Seyri zerine Bir ?nceleme A.. Trkiyat Ara?t?rmalar? Enstits Dergisi, Erzurum, Say? 37, 2008.
AYDIN, Abdlhalim. ?inasinin ?air Evlenmesinde Frans?z Etkisi, F?rat niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Journal of Social Science, Elaz??, Say?:1, 2002
KURTULU?, Hilmi. Trk Tiyatrosu, Toker Yay?nlar?, ?stanbul, 1987.
NUTKU, Hlya. Tarihsel Dram ve Cumhuriyet Dnemi Trk Tiyatrosunda Tarihsel Dram Modelleri, C. 1-2, Devlet Tiyatrolar? ? E?itim Dizisi, Ankara, 1986.
PEKMAN, Yavuz. Tanzimat Dnemi Oyun Yazarl???nda Bat?l?la?ma Olgusu, Tiyatro Ara?t?rmalar? Dergisi, Ankara, A..D.T.C.F. Yay?nlar? 2002.
?D?L DERG?S?, 2016, Cilt 5, Say? 26,
PEKMAN, Yavuz. a?da? Tiyatromuzda Geleneksellik, Mitos Boyut Yay?nlar?, ?stanbul 2002.
SEK?N, Bilge. 1908 Devriminde Politik Tiyatro ve Besa Oyunu, ?.. Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, say?:38, Mart 2008.
SEVENG?L, Refik Ahmet. Trk Tiyatrosu Tarihi III Tanzimat Tiyatrosu, Milli E?itim Bakanl??? Yay?nlar?, ?stanbul, 1961.
SOKULLU, Sevin. Trk Tiyatrosunda Komedyan?n Evrimi, Kltr Bakanl??? Yay?nlar?, Ankara 1998. TRE, Enver. II. Me?rutiyet Tiyatrosu, DUYAB Yay?nlar?, ?stanbul, 2006
TUNCAY, Murat. Modern Trk Tiyatrosunun ?lk S?k?nt?lar?na Toplu Bak??, yedi, Dokuz Eyll niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Yay?n?, Temmuz 2007.
NL, Asl?han. Tiyatromuzda Kimlik Sorunu zerine D?nceler, yedi, Dokuz Eyll niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Yay?n?, Temmuz 2007.
YE??LKAYA, Ne?e. Halkevleri, Modern Trkiyede Siyasi D?nce Kemalizm, C. 2, ?leti?im Yay?nlar?, ?stanbul, 2004.