Siyasi ve Toplumsal Ynyle ?mparatorluk Y?k?l?rken Edebiyat adl? kitab?n?z bir ka ay nce yay?mland?. Hay?rl? olsun, okuru bol olsun. Bu kitab? haz?rlama ve yay?mlama d?ncesi nas?l do?du sizde? Kitab?n?z?n ieri?i hakk?nda neler sylersiniz? K?sa bir de?erlendirme yapabilir misiniz?
ncelikle kitapla ilgili dilekleriniz iin te?ekkr ederim. Bu kitapta yer alan makaleler bir akademisyen olarak 25 y?ld?r yazd???m makalelerin nemli bir k?sm?n? olu?turmaktad?r. Akademide al??man?n kendine has bir sorumlulu?u var. Bu sorumluluk ya?ad???n?z topluma ve me?gul oldu?unuz alana katk? yapacak bilgi retmek. Makale yazmak da hem yapt???n?z i?in bir paras? hem de meslekte ilerlemenin bir sonucu. o?u akademisyen bir konu dahilinde kitap yazman?n yan? s?ra meslek hayat? boyunca yazd??? makaleleri ilerleyen zamanlarda yine bir konu etraf?nda kitap hline getirmeyi d?nr. Siyasi ve Toplumsal Ynyle ?mparatorluk Y?k?l?rken Edebiyat byle bir d?ncenin rn.
Kitapta yer alan makalelere bakt???n?zda Osmanl? ?mparatorlu?unun y?k?l?? dnemiyle, Tanzimat ve II. Me?rutiyetle alakal? makalelerin a??rl?kta oldu?unu grrsnz. Bununla birlikte modernle?me tarihimizde nemli bir yere sahip olan bu dnemlerde ya?ananlar, ne srlen fikirler, ayd?n tutumlar? gnmze de ???k tutacak niteliktedir. Dolay?s?yla hangi alanda olursa olsun Trkiyenin bugnk meseleleri tarih zemininde de?erlendirilmeden sa?l?kl? bir ?ekilde anla??lamaz.
Modernle?me srecinde ya?anan de?i?imi en net bir ?ekilde takip edece?imiz alanlardan birisi de edebiyatt?r. Bir k?r?lma, de?i?im ve dn?m dnemlerinde, Tanzimat ve II. Me?rutiyette olu?an ve geli?en modern Trk edebiyat? modernle?me srecinden etkilenmi?, kimi zaman bu srecin ta??y?c?s? olmu?tur. Bu durum ise tarih ve edebiyat ara?t?rmalar?n?n birlikte yrtlmesi zorunlulu?unu ortaya ?kar?yor. Kitapta yer alan ve modernle?me tarihine katk? yapaca??n? d?nd?m makaleler de byle bir aban?n rn.
Osmanl?n?n Bat? kar??s?nda gcn yitirmesi, zlmesi, toprak kaybetmesi devlet yneticilerini, ayd?nlar? devleti ayakta tutma aray??lar?na itti. Bat? kaynakl? siyasi, kltrel, ekonomik alanlarda reformlar gerekle?tirildi. Modernle?me srecine girildi. Tanzimat Ferman? hem siyasi hem toplumsal anlamda bu modernle?me hareketinin ba??nda gelir. Bunu e?itim, sa?l?k ve askeri alanda reformlar takip etti. Bu tarihi srecin edebiyat?m?za ne gibi etkileri oldu? Trk edebiyat? bu modernle?me ile nas?l bir ili?ki iinde oldu?
Biliyorsunuz bat?da modernite srecine ivme kazand?ran iki temel olay sz konusu: Frans?z ?htilali ve Sanayi Devrimi. Seklerle?me ortak paydas?nda birle?en bu iki hadisenin etkileri sadece Bat? ile s?n?rl? kalmad?. ?ster istemez bat? d??? lkeler de bu srece kendi imknlar? ve anlay??lar? do?rultusunda eklemlenmeye al??t?. Biz buna modernle?me diyoruz. Modernitenin mevcut klasik yap? zerindeki y?k?c? etkilerini fark eden bizim gibi lkeler buna kar?? tedbir alman?n yolunu ara?t?rmaya ba?lad?lar. Nihayetinde bir seyl-i huru?an (co?kun sel) hlinde kendi d???ndaki lkeleri ve kltrleri tehdit eden bu srece kar?? ?kmak mmkn de?ildi. Yoksa o sel kar??s?na ?kan her ?eyi nne kat?p gtrecekti. Bu tehlikeden kurtulman?n yolu o selin bir paras? olmak grld. Sonuta zm yolu olarak devletin izdi?i bir program dairesinde modernitenin kabul edilebilir taraflar?yla yerel de?erleri bir araya getiren eklektik bir yakla??m geli?tirilmeye al???ld?.
Bir taraftan bat?daki geli?melerin hayata geirilmesini savunan bir yandan da Kuran-? Kerim ve ?eriata gndermeler yapan Tanzimat bu yakla??m?n somut bir sonucudur. Devletin bu modernle?me projesini halka anlatmak ve var olan soru i?aretlerini ortadan kald?rmak vazifesi ise ayd?nlara ve zellikle edebiyat?lara d?t. ?inasinin bu amala gazete ?karmas? bo?una de?ildir. Nam?k Kemal, Ziya Pa?a gibi ayd?nlar bu sreci desteklediler, kimi zaman da bat?l?la?ma konusunda devletle ters d?tler ve muhalefete kat?ld?lar. Edebiyat a?s?ndan roman, tiyatro gibi yeni trlerin, vatan, hrriyet ve me?rutiyet gibi yeni fikirlerin kltrmze dahil olmas? bu srece rastlamaktad?r. Tanzimat romanc?lar? bat?l?la?ma fikrinin yan?nda olduklar? gibi zellikle bu srecin sosyal hayattaki yanl?? sonular?n? da eserlerinde i?lediler. Hatta bu tutum Cumhuriyet roman?nda da kimi yazarlar taraf?ndan devam ettirildi.
Kitab?n?zda Nizm-? Cedid ve Tanzimat dnemlerinin canl? ?ahidi olan iki isimden, ?eyh Galip ve ?insiden bahsediyorsunuz. Bu iki ?air yakla??k yar?m as?rl?k arayla Trk modernle?mesinin iinde yer alm??lar. Ad? geen ?airlerin modernle?me ile ilgili tutum ve davran??lar? hakk?nda neler sylersiniz?
Modernle?me hareketinde farkl? dnemlerde ?airlerin devlet adamlar?na verdi?i destek konusunda iki isim olduka nemli. Bunlar ?eyh Galip ve ?inasi. Karlofa sonras?nda devlet adamlar?n?n cevap bulmaya al??t?klar? temel soru Bu devlet nas?l kurtulur? sorusudur. III. Selim bu sorunun cevab?n? yahut zm reetesini eskinin yan?nda yryecek yeni bir rejim ihdas?yla vermeye ve problemleri a?maya al???yor. Nizam-? Cedit asl?nda modernle?menin kar??l???d?r. Ancak eski yap? ile yeni yap?n?n bir arada yrmesi zor, zaten ba?ar?s?zl?kla sonulan?yor. Padi?ah Nizam-? Cedit uygulamalar?n?n me?ruiyeti konusunda uleman?n yan?nda ?airlerin de deste?ine muhta. Bu srece destek veren ?airlerin ba??nda ise ayn? zamanda Galata Mevlevihanesi post-ni?ini ve yak?n dostu ?eyh Galip geliyor. Kitapta da belirtti?imiz zere ?eyh Galip yazd??? ?iirlerde bu konuya zel nem veriyor ve ?slm referanslar? kullanarak padi?ah?n yapt?klar?n?n dine uygun oldu?unu, bu sebeple kendisine destek verilmesini istiyor.
?inasiye gelince Tanzimat reformlar?n?n nemli ismi Re?it Pa?ay? ?iirlerinde medeniyet resulu olarak nitelendirecek ?ekilde i?i ileriye gtryor. Yani onu terakki, medeniyet, modernlik, ilerleme dininin peygamberi olarak gryor. ?slm referanslar? ve terimleri dn?trerek Re?it Pa?a ve Tanzimat srecini sekler dzeyde kutsamas? ?inasiyi ?eyh Galipten ay?r?yor. Pozitivist bir ?airin dn?trme suretiyle de olsa ?slm referanslardan hareket etmesi ise bir eli?kiyi de beraberinde getiriyor elbette.
Vatan sevgisi, hrriyet, istikll, kahramanl?k dnya edebiyat?nda en s?k rastlanan kavramlardan. Bu kavramlar 1789 Frans?z ?htilali ile nceki anlamlar?ndan farkl?la??yor. Yeni anlam?yla bu kavramlar?n kullan?m? bizde de Nam?k Kemalle ba?l?yor. Sonuta da vatan ve hrriyet ?airi olarak kabul ediliyor. Nam?k Kemaldeki bir ok kavram? ?stiklal Mar??m?zda da gryoruz. Buradan hareketle Nam?k Kemalle Mehmet kif Ersoy aras?nda ne gibi benzerlikler var? Bahseder misiniz?
Syledi?iniz zere vatan kavram?n?n bugnk modern anlam?yla kullan?lmaya ba?lanmas? Frans?z ?htilli sonras?na rastl?yor. Bize bu kavram? tan?tan, hayat?n?n merkezine koyan ve bu ynyle kendisinden sonrakileri etkileyen ?air ve d?nce adam? Nam?k Kemaldir. D?nn aradan ok y?l gemesine ra?men 1908 sonras?nda hatta Mill Mcadele dneminde bile Nam?k Kemal gndemdeki yerini koyuyor. Bu durum onun vatan ve hrriyet fikri konusunda benzersiz taraf?n? gsteriyor. Elbette vatan ve hrriyet konusunda benzer hassasiyetlere sahip Mehmet kif de ondan beslenecekti. Dolay?s?yla hem Nam?k Kemalin fikirlerinden hem de Mehmet kifin ?iir srecinden hareketle syleyecek olursak ?stikll Mar?? k?sa zamanda yaz?lm?? bir metin de?ildir.
Balkan Sava?? sonras?nda ya?anan geli?melere yak?ndan ?ahit olan, Mill Mcadeleye kat?lan Mehmet kif, ustas?ndan ald??? ilham? kendi tecrbesiyle birle?tirerek ?stikll Mar??n? yaz?yor. Mill mar??m?zda dile getirilen fikirlerin, kullan?lan benzetme ve imajlar?n izlerini Nam?k Kemalde grrz. Ancak yanl?? anla??lmas?n bu Mehmet kifi Nam?k Kemal taklitisi yapmaz. Tam tersine kif, Nam?k Kemalin at??? yolu kendi sesiyle ve gayretiyle geni?letmi?, neticede Mehmet kif olmu?tur.
Hocam kitab?n?zda ilgi ekici makalelerden biri de ?stanbulun fethiyle ilgili olan. Bir gelenek icad? olarak ?stanbul Fethinin kutlanmas? II. Me?rutiyet Dneminde gerekle?iyor. Fethin kutlanmaya ba?lanmas? ve kutlamalarla ilgili neler sylersiniz?
Tarih dedi?imiz bilgi sahas? bir bak?ma gnn ve gelece?in ihtiyalar? do?rultusunda ?ekillenir. Bu yap?l?rken gemi?te ya?anm?? olaylar aras?ndan semeler yap?l?r ve yorumlan?r. Elbette bu durum tarihi tart??mal? bir bilgi sahas? k?lar. ?stanbulun Fethi kutlamalar? da kutlamalar?n ba?lad??? II. Me?rutiyet sonras?n?n bir ihtiyac? olarak ba?l?yor. Bu konu zerinde d?nmeyen bir ki?i Fetih kutlamalar?n?n fetihten bir sene sonra ba?lad???n? d?nebilir. Halbuki yle de?il.
Bugnk kutlamalar modern zamanlarda devlet eliyle ortaya ?km?? bir gelenek icad?d?r. Balkan Sava?? sonras?nda, yakla?an Birinci Dnya Sava?? ncesinde 1914te ba?layan bu kutlamalar ba?ta ?stanbulda ya?ayanlar olmak zere halkta vatan? koruma bilinci uyand?rmak ve bu bilinci devam ettirmek amac?n? ta??yor. Bir nevi seferberlik durumu. Sava? boyunca kutlamalar yap?l?yor, Mondros sonras?nda ise ?stanbul i?gal edilince kutlamalar da kendili?inden sona eriyor. Fethin 500. Y?l? olan 1953 y?l?nda ise tekrar ba?l?yor ve bugne geliyor.
Gnmzde dikkat eken konulardan biri de iktidarlar?n bas?n ve edebiyat dnyas?na yapt?klar? rtl denekler. zellikle Adnan Menderesin ba?bakanl??? dneminde Necip Faz?la verilen rtl denek srekli konu?uluyor, tart???l?yor. Ali ?kr Bey bizde bas?n ve edebiyat dnyas?na rtl denek verilmesi ne zaman ve nas?l ba?l?yor? Bu hususla ilgili gemi?ten hangi rnekler verilebilir?
Asl?nda devletin, iktidarlar?n bas?n ve sanatla olan ili?kisi yeni bir ?ey de?il. Ayr?ca rtl denek meselesi bu karma??k konunun sadece bir cephesi. Sa?? solu yok yani. Gemi?te tahsisat-? mesture denilen rtl denek harcamalar? devletin menfaati ad?na yap?lan ve her trl denetimden uzak olan harcamalard?r. Bugn de durum byledir. rtl denek meselesi daha ok iktidarlar de?i?tikten sonra nceki dnemlerin ba?ar?s?zl???n? ortaya koymak ad?na zerinde durulan bir konu. Yani i?in bir de siyas taraf? var.
Ben kitapta Birinci Dnya Sava?? s?ras?nda bas?n yay?n dnyas?na ve yazarlara yap?lan rtl denek harcamalar? zerinde durdum, rakamlara ula?t?m. ?yle d?nelim; e?er ?ttihad ve Terakki ynetimi ba?ar?l? olsayd?, sava?? kazansayd? bu rakamlar ve harcamalar konu?ulmayacakt?.
Trk edebiyat?n?n en nemli isimlerinden Yahya Kemal Beyatl? da kitab?n?zda yer al?yor. Beyatl? ?iiriyle, d?nceleriyle, siyasetili?i ve diplomatl???yla dikkat eken sima. Gnmzdeki Beyatl? de?erlendirmeleri hakk?nda neler sylersiniz? Onun hakk?ndaki al??malarda, yay?nlarda, yaz?lanlarda grd?nz olumlu ya da olumsuz noktalar nelerdir? Siz nas?l de?erlendiriyorsunuz Beyatl?y??
Her byk ?air gibi Yahya Kemal de gerek edebiyat kamuoyunda gerekse edebiyat ara?t?rmalar?nda daima dikkat ekmi?, ekmeye de devam edecek ?ahsiyetlerin ba??nda geliyor. Nihayetinde 20. Yzy?l modern Trk edebiyat?na Ahmet Ha?im ile beraber farkl? kanallardan damgas?n? vurmu? isimlerden. Yahya Kemal ?iirlerinin yan?nda fikirleriyle de nemli birisi. Osmanl? tarihine yakla??m?, dil d?ncesi, ?stanbul zelinde bir ?ehre nas?l bak?lmas? gerekti?i konusunda geli?tirdi?i yakla??m tarz? vs. onu sadece gemi?in de?il gnmzn ?airi ve fikir adam? yapan hususiyetlerden baz?lar?. Trk ?iirindeki belirleyici konumu yznden ya?ad??? dnemde bazen hcumlara u?ruyor. Bu hcumlardan birisi 1920 y?l?nda kar??m?za ?k?yor.
Ba?ta Yusuf Ziya Orta olmak zere dnemin gen edebiyat?lar? o zaman 36 ya??nda olan Yahya Kemali eskilikle ve orijinal olmamakla suluyorlar. Elbette gazete sayfalar?na ta??nan bu tart??ma ilgin olaylara da sahne oluyor. ?lk defa ortaya ?kard???m?z bu tart??ma, 1929 y?l?nda gen Naz?m Hikmet ve arkada?lar?n?n ba?ta Abdlhak Hamit olmak zere belli bir ya??n zerindeki ?airlere kar?? ba?latt?klar? Putlar? Y?k?yoruz tart??mas?na ok benziyor. Elbette onun kadar grlt koparm?yor ama bu mnaka?an?n modernlik iinde eskilik-yenilik tart??malar? aras?nda yerini almas? gereken bir tart??ma oldu?unu d?nyorum. San?r?m bundan sonraki srete edebiyat mnaka?alar? gndeme geldi?inde zellikle ara?t?rmac?lar 1920de ya?anan bu tart??may? da dikkate alacaklard?r.
Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstits romanlar? ve daha birok kitab?yla tan?d???m?z Ahmet Hamdi Tanp?nar Trk edebiyat? iin ne ifade ediyor? Onun edebiyat?m?zdaki yeri hakk?nda k?saca neler sylersiniz?
Ahmet Hamdi Tanp?nar hakk?nda ana hatlar?yla da olsa konu?mak bu rportaj?n s?n?rlar?n? a?ar. Bununla beraber onun hakk?nda birka cmle sylemek gerekirse Yahya Kemal ile Ahmet Ha?imin bir sentezi oldu?unu syleyebiliriz. Tanp?nar dil konusunda Yahya Kemalden beslenmi?tir, ancak ?iirde e?yaya bak???nda Ha?imi rnek alm??t?r. Ayr?ca tarih nosyonunu Yahya Kemale borludur. Tanp?nar bu iki staddan kendi nam?na faydalanmay? bilmi? bir sanat?d?r.
Yer yer mensur ?iir havas? ta??yan Be? ?ehir alan?nda Trk edebiyat?n?n en nemli eserlerindendir. Modernle?me gibi Trkiyenin temel meselesine duyars?z kalmam?? zellikle romanlar?nda ve dz yaz?lar?nda bu meseleyi tart??m??t?r, zm yollar? aram??, teklifler sunmu?tur.
Sanatla d?ncenin ve kltrn bir araya geldi?i, fert toplum ili?kisinin tart???ld???, modern zamanlarda insan?n ya?ad??? dram?n gzler nne serildi?i Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstits romanlar? sadece bizde de?il bat?daki rnekleriyle de yar??acak nitelikte eserlerdir.
Son olarak neler sylersiniz?
?mparatorluk Y?k?l?rken Edebiyat kitab? tahmin etti?imden fazla ilgi grd. Bu ilgiyi bir akademisyenin 25 y?ld?r edebiyat ara?t?rmas? alan?nda gsterdi?i aban?n okuyucu taraf?ndan takdir edilmesi olarak de?erlendiriyorum. Ayr?ca kitap Trkiye Yazarlar Birli?i taraf?ndan ?nceleme alan?nda dle lay?k grld. Tabii btn bunlar bize sorumluluk yklyor, ayn? zamanda yeni al??malar ortaya koymak iin te?vik ediyor.
S?rada bu kitab?n devam? olarak yine e?itli zamanlarda yazd???m yaz?lar?n bir araya getirildi?i ?mparatorluk Y?k?l?rken Toplum ve Siyaset ile ?mparatorluk Y?k?l?rken ?stanbul kitaplar? var. Bylelikle kitaptan meydana gelen ?mparatorluk Y?k?l?rken serisi olu?acak. Bu kitaplar?n da in?allah 2025 y?l? iinde raflardaki yerini almas?n? mit ediyorum.
Prof. Dr. Ali ?kr oruk
1969da Giresunun Tirebolu ilesinde do?du. ?lk ve Orta okulu ayn? ilede, liseyi Gm?hane ?retmen Lisesinde okudu. 1986da ?. . Edebiyat Fakltesi, Trk Dili ve Edebiyat? Blmne girdi. Lisans ?renimini 1990da tamamlad?. Ayn? y?l ?retmenli?e ba?lad? ve 1990-1994 y?llar? aras?nda Edebiyat ?retmenli?i yapt?. Bu arada 1990da ba?lad??? yksek lisans program?n? Cumhuriyet Devri Trk Roman?nda Beyo?lu adl? teziyle tamamlad?.
1994de Milli E?itimdeki grevinden ayr?larak ?. . Edebiyat Fakltesi, Trk Dili ve Edebiyat? Blm, Yeni Trk Edebiyat? Anabilim Dal?na ara?t?rma grevlisi olarak naklen tayin oldu. Ayn? y?l ba?lad??? doktora program?n? Faz?l Ahmet Ayka-Hayat? ve Eserleri- adl? teziyle 1999?da tamamlad?. 2001de yard?mc? doent, 2009da doent, 2014de profesr oldu.
Hlen ayn? niversitede al??makta, Trk Dili ve Edebiyat? Blm Ba?kanl??? ile ?stanbul niversitesi Atatrk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi Enstits Mdrl? grevlerini yrtmektedir.