ERZURUM KUTSAL EMANET?N? BEKL?YOR
KARDE? K�ME?? M�ZES?�N?N 1 NUMARALI DEM?RBA?I

Alparslan KOTAN

Tarih boyunca Rusya�n?n s?cak denizlere inme politikas?n?n stratejik hedeflerinden birisi co?rafi konumu itibariyle Anadolu�nun kilidi pozisyonunda bulunan Erzurum olmu?tur. Erzurum platosunun ele ge�irilmesi yoluyla Anadolu i�inden ?skenderun k�rfezine ula?ma planlar? kapsam?nda Ruslar son 200 sene i�inde �� kere �Erzurum Operasyonu� ger�ekle?tirmi?lerdir.

Ruslar?n Erzurum�a geli?lerini yaln?zca asker� operasyonlar �er�evesinde ele almak yan?lt?c? olur. ?�yle ki Ruslar uzun y?llar boyunca Kafkasya ve Kuzey Do?u Anadolu b�lgesinin ekonomisi, etnografyas?, dilleri, tarihi, co?rafyas?, k�lt�r� ve sanat? �zerine hem bilim hem de istihbarat �al??malar? yapm??lard?r. B�lgede uzun y?llar boyunca s�rd�r�len istihbarat faaliyetleri sonucunda Rusya�n?n Tiflis�teki Kafkasya Genel Valili?i ar?ivinde 1843 y?l? itibariyle Kafkasya ve Do?u Anadolu B�lgesi ile ilgili 43.514 dosya ve 877 ciltli defter olu?turulmu?tur. 1880�li y?llar?n sonuna do?ru ise ar?ivdeki dosya say?s? 350.000�i ge�mi?tir.
??gal haz?rl??? yapt??? b�lgeler ile ilgili olarak b�ylesine geni? �apl? bir istihbarat �al??mas? yapan Ruslar?n 1829, 1878 ve 1916 i?gallerinde Erzurum�da en �ok ilgi g�sterdikleri konulardan biri de ?ehrin tarih� ve k�lt�rel zenginlikleri olmu?tur. Bu i?gallerde Erzurum�un bir �ok �nemli k�lt�r ve sanat eseri Ruslar taraf?ndan ya?ma edilerek Batum ve Tiflis �zerinden Rusya�ya g�t�r�lm�?t�r. Ruslar?n gerek i?gal d�nemlerinde gerekse bar?? d�nemlerinde Erzurum ve �evresinde en �ok ilgilendikleri k�lt�r unsurlar?ndan birisi kitaplar olmu?tur. ??gal d�nemlerinde ya?ma ve gasp ?eklinde g�r�len bu ilgi, bar?? zamanlar?nda ise h?rs?zl?k ve sat?n alma ?eklinde kendini g�stermi?tir.
Bu konuda verilebilecek en �arp?c? �rneklerden biri 1848-1866 y?llar? aras?nda Rusya'n?n Erzurum ba?konsoloslu?unu yapm?? olan M. Alexandre Jaba�n?n b�lgedeki faaliyetleridir. Erzurum�da g�rev yapt??? s�re i�inde b�lgenin k�lt�rel yap?s? hakk?nda olduk�a detayl? �al??malar yapan Jaba, Erzurum�dan toplad??? �ok say?da yazma kitab? daha sonra British Museum�a satm??t?r.

Charles Rieu taraf?ndan 1888 y?l?nda yay?mlanan �Catalogue of The Turkish Manuscripts in The British Museum� isimli katalo?un �n s�z�nde belirtildi?i �zere British Museum�un T�rk�e El Yazmalar? b�l�m�n�n temeli Rusya�n?n Erzurum Ba?konsolosu M. Alexandre Jaba�dan sat?n al?nan 106 adet el yazmas? kitap ile at?lm??t?r.
16 ?ubat 1916 tarihinde ger�ekle?en son Rus i?gali sonras?nda ise Rusya Bilimler Akademisi taraf?ndan i?gal edilen T�rkiye topraklar? dahilindeki k�lt�rel miras?n toplanmas? i�in b�lgeye �zel k�lt�r ajanlar? g�nderilmi?tir. Bu ama�la Erzurum b�lgesine ilk olarak Petrograd (St. Petersburg) �niversitesi �?retim �yesi N. L. Okunev g�nderilmi?tir. Okunev ve ekibi Hasankale�den ba?layan ke?if seyahatleri s?ras?nda Erzurum, Erzincan, Bayburt ve ?spir�e u?ram?? ve buralardaki �nemli tarih� abidelerden 500 adet foto?raf �ekimi ger�ekle?tirmi?tir.
Rusya Bilimler Akademisi taraf?ndan Do?u Anadolu B�lgesi�nde g�revlendirilen di?er �nemli oryantalist ise Ermeni as?ll? k�t�phaneci S. V. Ter-Avetisyan�d?r. Erzurum�da ilk seferinde Kafkas M�zesi m�d�r� ?. N. Kaznakov�la birlikte ara?t?rmalar yapan Avetisyan Erzurum�daki Sel�uklu d�nemi yap?tlar?ndan �ifte Minareli Medrese, Ulu Cami, Yakutiye Medresesi, Kale ve ?ehrin �e?itli yerlerindeki t�rbelerle ilgili notlar alarak eserlerin foto?raflar?n? �ekmi?tir. B�t�n bu ke?if seyahatleri s?ras?nda �zellikle b�lgedeki yazma eserleri toplayan Rusya Bilimler Akademesi�nin �zel g�revli ajanlar? toplad?klar? elyazmalar?n? Tiflis�e ve oradan da St. Petersburg�a g�t�rm�?lerdir.

Ac? ve Yokluk Y?llar?n?n B�y�k Vefas? � Karde? K�me?i

1878 i?gali ve sonras?ndaki d�nemde Ruslar?n Kuzeydo?u Anadolu B�lgesi�ne ve �zellikle Erzurum�a y�nelik stratejik �al??malar? Azerbaycan kamuoyu taraf?ndan da yak?ndan takip edilmekteydi. Balkan Sava?lar? ve sonras?nda 1. D�nya Sava?? s?ras?nda ise Azerbaycan T�rkleri�nin T�rkiye hassasiyetleri �st seviyeye �?km??t?r. 1905 y?l?nda Bak��de Hac? Zeynelabidin Tagiyev �nderli?inde Azerbaycanl? zenginler ve ayd?nlar taraf?ndan kurulan Bak� M�sl�man Cemiyet-i Hayriyesi T�rkiye�de ve �zellikle de Erzurum ve havalisinde �nemli faaliyetler ger�ekle?tirmi?tir.

Cumhurba?kanl??? Devlet Ar?ivleri Ba?kanl??? Osmanl? Ar?ivinde buldu?umuz bir belge Erzurum b�lgesinde g�rev yapan Rus subaylar?n?n ele ge�irdikleri muhtelif k�lt�r eserlerini ne yapt?klar?na dair bize do?rudan fikir ve bilgi verdi?i gibi Azerbaycan T�rkleri�nin T�rkiye ve Erzurum konusundaki hassasiyetlerini g�stermesi bak?m?ndan da olduk�a dikkat �ekicidir.
17 Te?rinievvel 329 (30 Ekim 1913) tarihli bu belgeye g�re 1877-1878 Osmanl? Rus Harbi s?ras?nda Erzurum�da y?k?lan bir mescidin duvar?ndan �?kan bir Kur�an-? Kerim, bir Rus miralay? (albay?) taraf?ndan al?n?r ve daha sonra Rusya�ya g�t�r�l�r. Uzun y?llar sonra, 1913 y?l?nda ise bu Kur�an-? Kerim Rus albay? taraf?ndan a�?k art?rmayla sat??a �?kar?l?r. A�?k art?rma sonucunda Bak� a?niyas?ndan(zenginlerinden) Musa Nakizade (A?a Musa Nagiyev) s�z konusu Kur�an-? Kerim�i sat?n al?r ve Osmanl? Devleti Padi?ah? Sultan Mehmet Re?ad�a hediye edilmek �zere Bak� ?ehbenderli?i�ne teslim eder. Kur�an-? Kerim, A?a Musa Nagiyev�in o s?rada Bak��de bir milyon Ruble�ye yak?n bir para harcayarak Bak� M�sl�man Cemiyet-i Hayriyesi i�in yapt?rmakta oldu?u ?smailiye Binas?�n?n foto?raf?yla birlikte Bak� ?ehbenderli?i taraf?ndan ?stanbul�a g�nderilir. ?stanbul�a gelen kutsal emanet d�nemin sadrazam? Mehmed Said Halim Pa?a imzal? yaz?yla Sultan Mehmed Re?ad�a takdim edilir.

�Rusya muharebesi esnas?nda Erzurum civar?nda hedm edilen bir mescidin duvar?nda zuhur etti?ini bilbeyan Rus miralaylar?ndan biri canibinden f�ruht olunmakta iken bunun bir ecnebi yedinde kalmas?na vicdan? kail olmayan Bak� a?niyas?ndan Musa Nakizade taraf?ndan hemen m�baya?a ve nazarg�h? hazreti hilafetpenahiye i?sal olunmak �zere mahall� mezkur ?ehbenderli?i vesatat?yla irsal olunan Kur�an-? Kerim n�sha-i ?erifesiyle mumaileyhin orada Cemiyet-i Hayriyeyi ?slamiye i�in bir milyon Ruble�ye karib bir mebla? sarf?yla in?a ettirmekte oldu?u gayet cesim bir binan?n elde edilen foto?rafisi Hariciye Nezareti Celilesi�nin o babdaki tezkiresiyle savb-? atufilerine irsal ve mumaileyhimin ���nc� r�tbeden bir k?ta Mecid� Ni?an? ile taltifi hakk?nda Nezaret-i m�?ar�nileyhan?n di?er tezkiresi d�nk� maruzat meyan?nda takdim k?l?nm??t?r efendim.�

Fi 29 Zilkade 331, fi 17 Te?rinievvel 329 ( 30 Ekim 1913)

Sadrazam Mehmed Said

Konuyla ilgili yap?lan di?er resm� yaz??malardan �?rendi?imize g�re Sultan Mehmed Re?ad Bak��den g�nderilen bu hediyeden �ok memnun olmu? ve bundan dolay? A?a Musa Nagiyev�in ���nc� r�tbeden bir k?ta Mecid� Ni?an? ile taltif edilmesi ve kendisine �Mahzuziyet-i Seniye� tebli? edilmesi uygun g�r�lm�?t�r. Ayr?ca bahis konusu olan Kur�an-? Kerim�in Hazine-i Hassa�da muhafaza edilmesi bildirilmi?tir.

Karde? K�me?i M�zesi�nin 1 Numaral? Demirba?? Nerede?
Yukar?da k?saca �zetledi?imiz olay ku?kusuz ki T�rkiye � Azerbaycan ili?kileri a�?s?ndan �ok �nemli bir tarih� olayd?r. Rus albay? taraf?ndan g�t�r�len Kur�an�? Kerim�in Erzurum�da hangi mescidden veya camiden �?kt???n? ne yaz?k ki bilemiyoruz. Fakat Kur�an-? Kerim�in 1913 y?l?nda muhafaza edilmek �zere Hazine-i Hassa�ya devredildi?ini biliyoruz.
Erzurum kamuoyuna �a?r?m?z; A?a Musa Nagiyev taraf?ndan sat?n al?narak 1913�de ?stanbul�a g�nderilen Erzurum Kur�an?�n?n, Erzurum B�y�k?ehir Belediyesi taraf?ndan 2024 y?l? i�erisinde tesisine karar verilen �Karde? K�me?i M�zesi�nin envanter defterine 1 numaral? demirba? olarak kaydedilmesi ve bu kutsal emanetin Erzurum�a geri getirilmesi hususunda m�lk� ve idar� yetkililerin Cumhurba?kanl???, Bakanl?klar ve ilgili kurumlar nezdinde gerekli giri?imlere bir an �nce ba?lamalar?d?r.
�Karde? K�me?i M�zesi� vesilesiyle Bak� M�sl�man Cemiyet-i Hayriyesi�nin kurucu ba?kan? ulu T�rk Hac? Zeynel Abidin Tagiyev�in; Erzurum Kur�an�?na sahip �?karak onu Rus albay?ndan sat?n alan ve ?stanbul�a g�nderen Cemiyetin 2. Ba?kan? A?a Musa Nagiyev�in ve Erzurum ve havalisinde g�n�ll� olarak vazife g�ren b�t�n Cemiyet-i Hayriye �yelerinin isimlerinin ya?at?lmas?, k�kleri �ok daha �ncesine dayanmakla birlikte 1. D�nya Sava??�n?n ac? ve yokluk dolu g�nlerinde can verme pahas?na g�sterilen e?siz vefayla ta�lanan T�rkiye � Azerbaycan karde?li?ini daha da peki?tirecek ve gelecek nesillere g��l� bir miras olarak b?rakacakt?r.
E?q olsun Bak� M�sl�man Cemiyeti Hayriyesi�nin hat?ras?n? Erzurum�da ya?atanlara...
E?q olsun o b�y�k mirasa sahip �?kanlara ve yar?nlarda �?kacaklara...
KAYNAKLAR

T.C. Cumhurba?kanl??? Devlet Ar?ivleri Ba?kanl??? Osmanl? Ar?ivi; MB.?...; Dosya No:172/7; Belge Tarihi:H-03-02-1332.

T.C. Cumhurba?kanl??? Devlet Ar?ivleri Ba?kanl??? Osmanl? Ar?ivi; MB.?...; Dosya No:171/01/001; Belge Tarihi:H-01-12-1331.

T.C. Cumhurba?kanl??? Devlet Ar?ivleri Ba?kanl??? Osmanl? Ar?ivi; MB.?...; Dosya No:172/7/002; Belge Tarihi: Belge Tarihi:H-03-02-1332.

Alparslan KOTAN; �Erzurum�un Kay?p Kitaplar?�, Pusula Gazetesi, 13 Mart 2020.
Charles RIEU; Catalogue The Turkish Manuscripts; Sold At The British Museum; 1888.
?lhan AK�AY; �Erzurum�dan Ka�?r?lan Yazmalar Hakk?nda�, H�r S�z Gazetesi, 26 Mart 1962.
?ahin DO?AN; �Adolf Petrovi� Berje ve �nemli Bir Eser AKAK�, T�rk D�nyas? Ara?t?rmalar?, Ocak-?ubat 2014, Say?:208, Prof. Dr. Turan Yazgan�a Arma?an ��lemesi � 3, ?stanbul, 2014.

V�sale MUSALI; �Rus Belgelerine G�re Birinci D�nya Sava?? Y?llar?nda Anadolu�dan St. Petersburg�a G�t�r�lm�? Olan El Yazmas? Eserler�; K�LT�RK T�rk Dili ve Edebiyat? Ara?t?rmalar? Dergisi, Say?: 3, Kastamonu, 2021.