OSMANLI K�LT�R�NDE TESB?H
Kemal Hakan Tekin

D�nyan?n en g�zel tesbihlerinin ?stanbul�da yap?lm?? oldu?una dair yayg?n bir kanaat mevcuttur. Benzeri olmayan de?erli tesbihlerin Sultanlar?n saraylar?na ve tesbih tutkunlar?na, daha sonralar? koleksiyonculara ?stanbul�dan gitmi? oldu?una inan?lmaktad?r. T�rk tesbihleri �zellikle Ortado?u�da �ok aran?l?r olmu?, Irak, L�bnan, �rd�n ve di?er Arap �lkelerinde b�y�k ra?bet g�rerek makbul bir hediye olarak kabul edilmi?tir. Resmi kay?tlar?na 16.y�zy?l?n sonlar?na do?ru rastlanabilen tesbihe T�rklerin Araplar ve ?ranl?lardan daha �ok �nem verdi?i bilinmektedir. �rne?in Yemen Fatihi Vezir-i Azam Sinan Pa?a�n?n vefat?ndan sonra b?rakm?? oldu?u miras? aras?nda �ok k?ymetli on be? adet inci tesbihin de bulundu?u kay?tlarda belirtilmi?tir. Osmanl? Devleti d�neminde en �ok kullan?lan tesbih t�rleri s�z konusu oldu?unda ilk s?ralar? kuka, kehribar, bal?k di?i ve a?a� k�kenliler almaktad?r. �zellikle Osmanl? Devletinde tesbihin �nemini ?u sat?rlar �ok iyi a�?klamaktad?r: �Rivayet olunur ki, padi?ah eline tesbihi ald???nda yere d�?er k?r?l?r, g�n�l g�z�n� ok?ayan de?erli imamesine, el al??kanl???n? yumu?atan kedersiz tanesine zarar ziyan gelir diye oturdu?u taht?n, bulundu?u mek�n?n alt?na ku? t�y�nden bir yast?k konulurmu?� ��nk� kalp k?r?l?rsa tamiri vard?r. ?yi bir tesbih de kalbin ni?anesidir ama kalpten naziktir, kalp derecesinde k?ymetlidir, zedelenirse tamiri m�mk�n de?ildir. �Osmanl? Devleti zaman?nda tesbih koleksiyonculu?u saray erbab?na ait bir u?ra?t?. Yani halka ait de?ildi. O d�nemde padi?ahlar ve pa?alar koleksiyonculuk yapm??lard?r. Bunlardan en bilineni ise tesbihe d�?k�nl�?� ile bilinen Sultan II. Selim�dir. Osmanl? ar?iv belgeleri tarand???nda Osmanl? k�lt�r�nde, saray ve �evresinde tesbih ile ilgili usta isimlerine kadar bir�ok bilgiye ula?abilmek m�mk�nd�r. . Bu belgeler i�inde tesbih�i esnaflar? ile ilgili ayr?nt?lara da rastlanmaktad?r. T�rk - ?sl�m gelene?inde tesbih, kullananlara g�re de?i?ik adlarla an?l?r:
l. Padi?ah Tesbihleri
2. V�zera Tesbihleri
3. V�kel� Tesbihleri
4. Zengin Tesbihleri
5. Fukara Tesbihleri
Zaman ve mek�n fark? g�zetilmeksizin bak?ld???nda t�m k�lt�rde hediyele?mede y�ksek de?erli hediyelerin b�y�k �nem ta??d??? g�r�lmektedir. Osmanl? k�lt�r�nde de, Hz. Peygamberin hadisi gere?i �nemli bir yeriolan hediyele?mede hediyenin k?ymetli e?yalardan se�ilmesine �zen g�sterilmi?tir. Manevi de?eri olan Kur�an-? Kerim yan?nda maddi de?eri olan k?l?�, at, kaftan hatta alt?n gibi verilen bir�ok hediyenin yan?nda tesbihlerin de �ok�a verilen hediyeler aras?nda yer al?r. �zellikle �ok say?da devlet y�neticisinin hediye kay?tlar?nda �ok ilgin� tesbih cinsleri ile kar??la??lmaktad?r.

Sadrazamlar?n h�k�mdarlara, valide sultana, ?ehzadelere �zellikle Kadir Gecesinde seccade ve tesbih hediye etmeleri bir gelenek haline gelmi?tir.
Hediyeler aras?nda tesbihin yeri a�?s?ndan Osmanl? ar?ivlerinde �ok say?da belge bulunmaktad?r. Bunlardan ilgi �ekici olanlar safer ay?nda III. Osman�?n tahta c�lusu hasebiyle c�lus merasiminde biad g�n� kendisine takdim edilen z�mr�t ni?aneli inci tesbih G�mlek No: 1049 Fon Kodu: TS. MA.d, 1300 tarihli belgede ?eyh�l harem m�teveffa Hac? Emin Pa?a�n?n kerimesi Seher�in babas?ndan kalan tesbihi padi?aha takdim et-ti?i yaz?lmaktad?r Tarih :29/Z /1300 (Hicr�) Dosya No :7 G�mlek No:49 Fon Kodu :Y.PRK.AZJ. 1329 tarihli belgede ise Erzurum�da Kehrubarc?l?k ?irketi taraf?ndan imal edilen bir takvim, tesbih ve levhan?n padi?aha hediye edilmesi ile ilgili bilgi yer al?r Tarih: 22/B /1329 (Hicr�) Dosya No:31 G�mlek No: 14 Fon Kodu: DH. MTV. Hatta tesbih, sadece hediye olarak kalmay?p ilgin� bir uygulamada da kar??m?za �?kmaktad?r. Sultan I. Ahmet, kendi ad?yla an?lan camiyi yapt?rd?ktan sonra ilk Cuma namaz? k?l?naca?? zaman, bu caminin ka� ki?i alaca??n? �?renmek i�in camiye giren herkese birer �d a?ac?ndan yap?lm?? tesbih hediye edilmesini emretmi? ve bu suretle 86.000 den fazla tesbih verildi?i anla??lm??. Cami bo?al?rken de �?kana bir kalen beki tesbih hediye edilerek ayn? say? bulunmu?tur.
Tesbih g�n�m�zde de de?erli say?lan hediyelerin ba??nda gelir. Bir eksi?i bir fazlas? d�?�n�lmeden teredd�ts�z tercih edilir. �rne?in Hacca gidenler d�n�?lerinde m�barek topraklardan en az?ndan tesbih getirmek zorundad?r. Gelin k?z?n �eyizinde mutlaka seccade ve tesbih bulunur. Vefat eden baban?n tesbihi o?luna kal?r. �e?itli sebeplerle okunan mevlitlerde mevlit sahibi davetlilere mevlit s�resinde kullan?lmak �zere ba?�rt�s� ve tesbih tedarik etmek zorundad?r.
Tesbihin B�l�mleri ve Yap?l???
Tesbih�ilikte kullan?lan �zel torna, �ok eski tarihlerden beri kullan?lan ve kem�ne ile �al??t?r?lan ilkel torna aletlerinin de?i?ik bir ?eklidir. A?a� malzemeden yap?lm?? olup, yakla??k 60cm.x100cm. boyutlar?ndad?r. El yordam?yla �al??an bu tornalar?n tesbih yap?m?n?n gerektirdi?i ko?ullara sahip ilk elektrikli modeli Prof. Dr. Bedi� GORBON taraf?ndan geli?tirilmi?tir. Her ne kadar en sert a?a� ya da en so?uk ta?lardan yap?lm??larsa da parmaklarda sanki bir canl? yumu?akl??? ve s?cakl??? ile gezinen, harikulade kokusuyla adeta insan?n ba??n? d�nd�ren tesbih, nohut b�y�kl�?�nde de?i?ik malzemeden yap?lm??, yuvarlak tanelerin ortalar?ndan delinerek ince, sa?lam ve kaygan olmas? gereken, ayn? zamanda balmumu ile sa?lamla?t?r?lan, bir di?er ad? da �tahril� olan ip �zerine dizilmesinden, ayn? zamanda ba?lang?�tan yedi tane sonra mercimek ?eklinde pul konarak ve iki ucun birle?ti?i yerde de tanenin �� ya da be? misli uzunlu?unda imameden meydana gelen bir ?ekildir. Arap�as? �Misbaha� d?r. Tesbihin ibri?ime dizilen tanelerine �tesbih tanesi� denir. Tesbihin her bir tanesi ayr? ayr? i?lenip delinir. Taneler armud�, beyz�, k�rev�, ?algam�, serv� ve fasetal? olarak ?ekillendirilir. Tesbih tanelerinin dizildi?i ipin iki ucunun birle?ti?i yere, �ekme ve s�sl� uzunca bir sap tak?l?r. Bu sapa da �imame� ad? verilir. ?mamenin boyunun �� tesbih tanesi kadar, alt k?sm?n?n bir tane kadar olmal? ve uca do?ru incelmelidir. ?mamenin u� k?sm?na da estetik bir g�r�nt� olu?turmas? a�?s?ndan bir p�sk�l tak?lmaktad?r. �ok de?erli tesbihlerde bu p�sk�l k?sm?na ince tellerden �r�lm�? olan alt?n ya da g�m�?ten �kam�?� denen bir b�l�m eklenir. �zellikle doksan dokuz taneli tesbihlerde imameden sonra gelen her otuz �� taneden sonra yass?ca ve ucu belirgin bir par�a eklenir buna �durak� ya da �ni?�ne� ad? verilir. Ayr?ca baz? tesbihlerde yedi kez tekrarlanacak dualar i�in, imamenin yan?ndan ba?layarak yedinci taneden sonra mercimek gibi yass?ca bir par�a daha konur ki buna da �pul� denir.

Han?mlar genellikle k���k taneli tesbihleri tercih etmektedirler. Bunun i�in k���k taneli tesbihlere �zenne� ya da �han?m tesbihi� ad? verilmektedir. 18.y�zy?lda ?stanbul�da se�kin kad?nlar?n tesbihleri genellikle akik, kanta??, akamber veya mercandan olurdu. Hatta taneler aras?na ve duraklara �ok de?erli inciler serpi?tirilmi? olanlar ya da alt?n tellerle yap?lm?? me?e palamudu bi�imli s�sler bulunurdu. Genel olarak b�l�mleri ve par�alar? yukar?da tan?t?lan tesbih, ustas? ta-raf?ndan hangi malzeme ile yap?lacaksa ince �ubuklar halinde testereyle do?rar. Bu par�alar?n iki ucu kar??l?kl? olarak mengene ile s?k??t?r?l?r. El ve ayakla tezg�hta �al???larak ve bir �?kr?kta kemane ile d�nd�r�lerek keskin bir kalemle yuvarlat?l?r. Her tane kendine mahsus bir �l�� ile �l��lerek haddelenir. Usta tesbih�i, tesbih tanelerinin aras?nda zerre kadar fark b?rakmaz. Tanelerin her biri ayn? �l��de yap?ld?ktan sonra �ok hassas bir ?ekilde �zel millerle ortalar?ndan delinir. Bu delikler tam ortalanmazsa yap?lan t�m i? bo?a gitmi? olur. Ustas? taraf?ndan tesbih taneleri tornada �ekilirken 99�luk tesbih i�in110-120 adet civar?nda tane �ekilir. ?�lerinden en uyumlu olanlar se�ilerek 99�lu?a, geri kalanlar ise 33�l�k tesbih i�in ayr?l?r. Taneler haz?rland?ktan sonra cilalama i?i ba?lar. Erzurum topra?? ad? verilen yumu?ak bir ta? hafif�e rendelenerek toz haline getirilir. Bu toz, zeytinya?? ile kar??t?r?l?r. ?�ine bir miktar da gliserin ilave edilir. Koyu kahverengini alan ve boza k?vam?na gelen cila, kemane ile d�nd�r�len tanelere yedirilir. Kem�ne d�nd�k�e cilalanan taneler p?r?l p?r?l parlamaya ba?lar. Tanelerden sonra durak, pul, imame ve tepelik k?sm?na gelinir. Tesbih�i, ustal???n? burada da g�stermek zorundad?r zira bunlar adeta tesbihin makyaj?d?r. Tesbihin yap?m? kadar bak?m? da �nemlidir. �rne?in, ???k tesbihi adeta �ld�r�r, Mesela fildi?i tesbih bir g�n lamban?n alt?nda b?rak?l?rsa �atlar. Kald??? m�ddet�e hi�bir tesbih bozulmaz. Yeter ki ?s? g�rmesin. Kuka tesbih �ekildik�e el terinden karar?r. S�rekli �ekilirse kararmas? 5-10 y?l s�rer �zellikle kehribar tesbihlerin te?hir edilece?i an, ya da birine g�sterilece?i zaman a�?l?p g�sterildi?i alana, d�?t�?�nde k?r?lmamas? i�in bir �rt� serilir. Bu bir gelenektir. Bu i?i bilen insanlar, �zellikle kehribar tesbihlerini beton ya da ta? zeminde g�stermezler.
De?i?ik ?ekillerde yap?lan tesbihler, ba?l?ca ?u adlar? almaktad?r:
l. Yuvarlak.
2. Beyz�.
3. ?alg�m�,
4. Armud�.
5. Yar?m Beyz�.
6. Yass?ca Yuvarlak.

Kullan?lan malzeme ne olursa olsun tesbihin de?eri, hammaddesinden oldu?u kadar tanelerinin birbirlerinden ay?rt edilmeyecek bi�imde, deliklerinin ufak ve tanelerinin tam ortalar?ndan delinecek ?ekilde ustaca i?lenmi? olmas?ndan da kaynaklan?r.
Me?hur Tesbih ustalar?
Dikkat, sab?r ve incelik isteyen tesbih ustal??? i�in i?ini sevme ve tecr�be en �nemli iki unsurdur. G�zel ve de?erli tesbihler onlar? yapan ustalar?n isimleriyle an?l?r. Bu tesbihler kemane ile �ekildi?inden onlar? yapanlara ��eken� denir. Ustalar �ektikleri her tesbihe �sluplar?yla imza atm??lard?r. �zellikle tesbihlerin imameleri bir bak?ma ustalar?n imza yeri gibidir. ?ma-menin �ekili? tarz? ustan?n kimli?ini a�??a �?kar?r. Tesbih yap?m? hi� de kolay bir i? de?ildir. Her ne maddeden olursa olsun taneleri birbirinin ayn? b�y�kl�kte kesmek ve dizmek ustal?k gerektirir. Bir tesbih�i �?ra??n?n ancak yedi y?l �al??t?ktan sonra kalfal??a ge�e-bilmesi bu mesle?in ne kadar zor oldu?unun adeta bir kan?t?d?r. �rnek vermek gerekirse; �nemli tesbih ustalar?m?zdan Zekai ?ENYURT ?unlar? s�yl�yor: �G�nde bir tesbih tanesi i?leyebiliyorsunuz. Bazen 33 taneli bir tesbihin yap?m? bir haftay? buluyor. G�nde aral?ks?z 10 saat �al???yorum�. T�rkiye�de ?u an yakla??k 50-60 tesbih ustas? oldu?u bilinmektedir. Tesbih merkezleri olarak Erzurum, K�tahya, Eski?ehir, Konya ve Ankara gibi y�relerimiz �n plana �?karken ?stanbul ise t�m bu merkezlerden ayr? ve en �nemli tesbih �retim ?ehrimiz olarak g�r�lmektedir. Osmanl? Devleti kay?tlar?nda ?stanbul�da tesbih�i esnaf?n?n daha �ok camilerin �evresinde yerle?tikleri de belgelerden anla??lmaktad?r.

Ula??labilen �nemli tesbih ustalar? ?�yle s?ralanabilir:

� Mevlevihane Kap?l? Mahmut Usta � Topkap?l? Sad?k Usta � �Horoz� Lakapl? (Hasan) Salih Usta � Balatl? Nuri Usta � Topuz ?smail Usta � Sa??r R?fat Usta � Halil Usta � Fildi?ici Nuri � Fildi?ici Burhan � Tophaneli ?smet � B�rek�i Mahmud � Mehmet Usta � Salih Usta � Ey�pl� Deli Tahir � Halit Usta � Beylerbeyili Ali Usta � Tosun Usta � Be?ikta?�l? Sa??r R?fat � Kehribarc? Muhittin �Tophaneli ?smet Usta
Cumhuriyet d�nemi tesbih ustalar? s�z konusu oldu?unda ilk akla gelen isimler ?unlard?r:
�Elaz??�l? Yusuf �zgen �Erzurum�lu B�nyamin ve Emin Ustalar � B�lent D�len � M�?tak Sakal � Metin Karaku? � Aziz Acar � Ahmet D�zg�nman � Kayseri�li Ramazan L�k � Fildi?ici Burhan Usta � Kaymak Ali � Kehr�barc? Muhittin ve Ali Ustalar � Akgerdan Mehmet Efendi � Kalemdar Hayri � Kalafat�? Hasan � Neyzen Niyazi Say?n � Zek�i ?enyurt � Alparslan Babao?lu � Abdullah �ner � ?mdat Kalayc? � H�seyin �elik � Lokman Karada? � M�hendis Alparslan Babao?lu � Hamid B�lb�l � Rag?p �ner

Ne yaz?k ki T�rk El Sanatlar?n?n bu �ok �nemli dal? olan tesbih�ilik 1920�lerden sonra adeta kaybolmaya y�z tutmu?tur. G�n�m�zde ?stanbul�da �ar?? i�inde ve Ankara�da ve di?er birka� ?ehirde kalan say?l? ustalar ve amat�r sanatk�r?n d???nda bu i?i yapan pek kimse kalmam??t?r. H�lbuki �ok yak?n denilecek bir ge�mi?te yani 19. y�zy?l?n sonlar?nda, ?ehrin �e?itli yerlerinde �al??an tesbih ustalar?n?n d???nda, sadece Kapal?�ar?? �evresinde 300�den fazla tesbih tezg�h?n?n �al??t??? bilinmektedir