Yakla??k 370 (980-81) y?l?nda Buhara yak?n?ndaki Ef?ene kynde do?du. Talebesi Eb Ubeyd el-Czcnye yazd?rd??? hayat hikyesiyle Czcnnin verdi?i ilve bilgilerin ?bnl-K?ft ve ?bn Eb Usaybia taraf?ndan nakledilmesi sayesinde di?er ?slm filozoflar?na nisbetle hakk?nda daha fazla bilgi bulunmaktad?r. ?slm dnyas?nda ?bn Sn knyesiyle me?hur olup bilim ve felsefe alan?ndaki e?siz konumunu ifade etmek amac?yla Ortaa? lim ve d?nrleri taraf?ndan kendisine verilen e?-?eyhr-res unvan? ile de bilinir. Ayr?ca hccetl-hak, ?erefl-mlk, ed-dstr gibi vas?flarla da an?lm??t?r. Bat?da genellikle Avicenna olarak bilinmekte ve filozoflar?n prensi diye nitelenmektedir. Aslen Belhli olan babas? Abdullah, Smn Hkmdar? Nh b. Mansr dneminde ba??ehir Buharaya yerle?mi?ti. ?yi bir ?renim grd? ve ?smil gr?leri benimsedi?i anla??lan Abdullah, ?smil dlerle srekli irtibat halindeydi. Bu irtibat neticesinde evi felsefe, geometri ve Hint matemati?iyle ilgili konular?n tart???ld??? bir merkeze dn?m?t. Kendisini bu tart??malar?n iinde bulan ?bn Sn erken denilebilecek bir a?da felsef konulara ?inal?k kazand?.
?bn Sn ola?an st bir zekya sahip oldu?u iin kk ya?ta dikkatleri zerinde toplad?. nce Kuran? ezberledi; dil, edebiyat, akaid ve f?k?h ?renimi grd. Hayat hikyesinde bu dnemdeki hocalar? aras?nda sadece Hanef fakihi Eb Muhammed ?smil b. Hseyin ez-Zhidi zikrederse de onun bilhassa dil ve edebiyat alan?nda Eb Bekir el-Berk?den ders ald??? san?lmaktad?r (DM?, I, 203). Din ilimler sahas?nda ok yo?un bir okuma faaliyeti srdren ve yksek bir dzeye ula?t??? anla??lan ?bn Sn ayr?ca babas?ndan geometri, aritmetik ve felsefe konusunda ilk bilgilerini ald?ktan sonra babas?n?n iste?i zerine Mahmd el-Messhtan (Messh/Mish [?]) Hint aritmeti?i okudu. Eb Abdullah en-Ntil Buharaya gelince babas? onu o?luna ders vermesi iin evinde misafir etti. ?bn Sn, Ntilden Furfriysun (Porphyrios) s??c (Eisagoge) adl? mant?k kitab?n? okumaya ve bu erevede tart??malar yapmaya ba?lad?. Gsterdi?i stn ba?ar?dan memnun olan hocas?, onun ilimden ba?ka bir i?le me?gul edilmemesi ynnde babas?na tavsiyede bulundu. Bir sre sonra mant?k alan?nda hocas?n?n yetersiz kald???n? d?nen ?bn Sn, konuyla ilgili eserleri kendi kendine okumaya ve ?erhleri incelemeye ba?lad?. Bu arada klidin Elementlerinin ba?tan be? alt? blmn yine Ntilden okudu, kitab?n geri kalan k?sm?n? ise kendi kendine zmeye al??t?. Ard?ndan Batlamyusun el-Mecis?sine (Almagest) geti; eserin ba?lang? k?s?mlar?n? bitirip geometrik ?ekillerle ilgili blmne ula??nca hocas? kitab?n di?er k?s?mlar?n? kendi kendine okuyabilece?ini syledi. Sonuta ?bn Sn astronomide de olduka ileri bir seviyeye ula?t?. Ntil Grgene gitmek zere Buharadan ayr?l?nca ?bn Sn fizik, metafizik ve di?er felsef konularla ilgili metinlere ve bunlar?n ?erhlerine yneldi. Bu al??malar neticesinde felsefenin btn disiplinlerinde iyi bir donan?ma sahip olduktan sonra t?p tahsiline ba?lad?. Kaynaklarda ?bn Snn?n t?p alan?ndaki hocalar? aras?nda Eb Sehl s b. Yahy el-Mesh ile Smnlerin saray hekimi Eb Mansr Hasan b. Nh el-Kumrnin isimleri zikredilmektedir (Goodman, s. 14; EIr., III, 69). yle anla??l?yor ki ?bn Sn, di?er alanlarda oldu?u gibi bu alanda da hocalar?ndan bir mddet ders ald?ktan sonra t?pla ilgili eserleri kendi kendine okumaya ba?lam??t?r. Bu suretle t?p ve eczac?l?kta da ileri bir dzeye ula?an, kendi ifadesine gre daha on alt? ya??nda iken birok tabibin onu bir t?p otoritesi sayarak bilgisinden faydaland??? ?bn Sn, t?pta teoriden prati?e geerek bilgilerini daha da geli?tirdi.
Bu arada f?k?h ?renimini de srdrerek mnazaralarda bulunacak kadar bilgisini geli?tiren ?bn Sn, daha sonra mant?k ve felsefe kitaplar?n? yeniden gzden geirmeye koyuldu. Bir buuk y?l devam eden bu sre zarf?nda mant?k, matematik ve fizik alanlar?nda ilerleme kaydedip metafizik sahas?ndaki eserleri incelemeye yneldi. Bu s?rada Aristonun M Ba?de?-?ab?a (Metafizika) adl? eserini defalarca okumas?na ra?men muhtemelen Arapa evirisinin de kt olmas? yznden muhtevas?n? ve yazar?n?n amac?n? tam olarak anlayamad?. Fakat Frbnin el-?bne ?an ?ara?i Aris?o?ls f Kitbi M Ba?de?-?ab?a adl? eserini tesadfen elde edip okuyunca bu problemini zm? oldu.
Felsefe ve t?p alan?nda olduka n kazanan ?bn Sn, Smn Hkmdar? Nh b. Mansrun a??r bir hastal??a yakalanmas? zerine saraya davet edildi. Saray doktorlar? ile yapt??? ortak al??malar sonucunda sultan?n tedavisi konusunda nisb bir ba?ar? sa?lad?. Bu ?ekilde daha on sekiz ya??nda iken saray hekimli?ine getirilen ?bn Sn, zengin saray ktphanesine girerek t?pla ilgili eserleri okuma ve inceleme imkn?na kavu?tu. Bir mddet sonra yan?p harap olan bu ktphanede daha nce ismini bile duymad??? pek ok tabip ve d?nr okuma f?rsat?n? elde etmi?ti.
Nh b. Mansrdan (. 387/997) sonra Mansr b. Nh ve ?smil b. Nh el-Mntas?r zaman?nda da saraydaki grevini srdrd? anla??lan ?bn Snn?n (?bn Hallikn, II, 158-159) bu dnemdeki faaliyetleri konusunda fazla bilgi bulunmamakla birlikte faaliyetleri aras?nda telif al??malar?n?n da yer ald??? bilinmektedir. Nitekim Ebl-Hseyin el-Arznin, kendisi iin ilim ve felsefe konusunda kapsaml? bir kitap yazmas?n? teklif etmesi zerine matematik d???ndaki btn ilimleri iine alan el-?ikmetl-?ar?iyye adl? bir eser kaleme alm??, Eb Bekir el-Berk?nin talebiyle de yakla??k yirmi ciltlik el-???l vel-Ma??l ile el-Bir vel-is?m ad?nda bir risle telif etmi?tir.
?bn Snn?n hayat?nda babas?n?n lmnden (393/1003) sonra siyas ili?kiler yo?unluk kazand?. Bu de?i?ikli?in hangi sebebe dayand??? tam olarak bilinmemekle birlikte herhalde Smn Devletinin iinde bulundu?u durumun bunda nemli etkisi olmu?tur. Zira devlet, ?bn Snn?n babas?n?n lmnden birka y?l nce nemli sars?nt?lar geirmi?, 396 (1005) y?l?nda da km?tr. Bylece ?bn Sn Buharay? terketmek zorunda kalm?? ve kendisine uygun bir yer bulabilmek amac?yla e?itli blgelere seyahat etmi?tir. ?lk olarak Hrizmde bir kasaba olan Grgene (rgen) gitti. Burada vezirlik yapan ve felsef ilimlere merakl? olan Ebl-Hseyin es-Sheyl (es-Sehl [?]) onu mahall bir emr olan Ali b. Memna takdim etti. Veziri gibi kendisi de filozof tabiatl?, erdemli ve sevilen bir ki?i olan Emr Ali (Nizm-i Arz, s. 21) ?bn Snya Grgente kald??? mddete maa? ba?lad?. Emrin saray?nda Brn, Eb Sehl el-Mesh, ?bnl-Hammr ve ?bn Irk gibi limler de bulunuyordu. ?bn Sn ile Brn aras?nda fizik ve astronomiye dair baz? mnazaralar bu s?rada gerekle?ti. Nizm-i Arznin verdi?i bilgiye gre bu limler dostluk havas? iinde ilm faaliyetlerini srdrrken bir geli?me onlar?n huzurunu bozdu. Gazneli Mahmud, Emr Ali b. Memna bir mektup gndererek meclisindeki limleri kendi saray?na gndermesini istedi. ?bn Irk, ?bnl-Hammr ve Brn daveti kabul ederken ?bn Sn ve Eb Sehl el-Mesh gitmemeye karar verdiler, ancak Grgente kalmay? da tehlikeli grerek oradan ayr?ld?lar. Gazneli Mahmud, ?bn Sny? buldurmak iin resmini yapt?r?p o?altt?rarak e?itli blgelere gnderdiyse de bir sonu elde edemedi (a.g.e., s. 189-190).
?bn Sn Nes, Bverd, Ts, ?akkn, Semnkn ve Ccerme u?rad?ktan sonra Ziyr Devleti Hkmdar? K?bs b. Ve?mgr ile bulu?mak amac?yla Crcna gitti. Fakat bu s?rada Emr K?bsun tutuklan?p bir kalede hapsedilmesi ve orada lmesi zerine Crcn ile Hrizm aras?ndaki Dihistana geti. Bu blgede iken 403te (1012) ?iddetli bir hastal??a yakalanan ?bn Sn ayn? y?l ierisinde Crcna dnd ve burada, daha sonra kendisinden hi ayr?lmayan ve biyografisini kaleme alan Eb Ubeyd el-Czcn ile tan??t?. Bir ?iirindeki ifadesinden (?bnl-K?ft, s. 272; ?bn Eb Usaybia, s. 439), gitti?i yerlerde de?erinin bilinmedi?i ve ?ahs?na yara??r bir himaye grmedi?i iin yedi y?l boyunca seyahat etti?i anla??lan ?bn Snn?n Crcnda rahat bir ortama kavu?tu?u grlmektedir. Nitekim ilme d?kn bir ki?i olan Eb Muhammed e?-?rz ona bir ev sat?n alm?? ve baz? imknlar tan?m??t?r. Byle bir ortamda ?bn Sn bir yandan eserlerini kaleme al?yor, bir yandan da ilm ve felsef konularda ders veriyordu. Czcnnin yazd??? biyografiye gre ?bn Sn bu ?rencisine mant?kla ilgili el-Mu?ta?arl-evsa? adl? bir kitap dikte etti; Eb Muhammed e?-?rz iin de el-Mebde? vel-me?d ile el-Er?dl-klliyyesini kaleme ald?. Ayr?ca el-??nn fi?-??bb?n ba?lang?c? ile Mu?ta?arl-Mecis? gibi birok eserini burada telif etti.
Crcnda muhtemelen iki y?l kalan ?bn Sn, Reye giderek Bveyh Devletinin valisi Fahrddevlenin e?i Seyyide ve o?lu Mecdddevle ile bulu?tu. Burada ilm otoritesini kabul ettirerek melankoliye yakalanan Mecdddevlenin tedavisini stlendi. Mecdddevle, Bveyhler ailesinin bir mensubu oldu?undan bu hadise ?bn Sn ile Bveyhler aras?ndaki ili?kinin ba?lang?c?n? te?kil etti. Reyde iken el-Me?d adl? eserini kaleme alan ?bn Sn muhtemelen Mecdddevlenin tedavisinden sonra Kazvine, oradan da Hemedana gitti. Bu ?ehirde Kezbneveyhin hizmetine girdi. Ard?ndan kulun (kolik) hastal???na yakalanan Bveyh Hkmdar? ?emsddevleyi tedavi etmek iin onun saray?nda bulundu. Burada hkmdar? iyile?tirmeyi ba?aran ?bn Sn birok mkfatla birlikte hkmdar?n dostlu?unu da kazand?. ?emsddevlenin Karmsne bir sefer dzenlemesi zerine onun yan?nda sava?a kat?ld?. Sava? yenilgiyle sonulan?nca ?emsddevle ile birlikte Hemedana dnd. Bu olaydan sonra kendisine vezirlik teklif edilen ?bn Sn grevi kabul etti. Fakat ordu ierisinde ba? gsteren huzursuzluklar?n ard?ndan isyan ?kt?. ?bn Snn?n evini ku?atan isyanc?lar onu hapse at?p btn mallar?na el koydular; ayr?ca ?emsddevleden filozofun ldrlmesini istediler. Bu iste?i kabul etmeyen hkmdar isyanc?lar? yat??t?rmak iin onu grevinden uzakla?t?rd?. ?bn Sn, k?rk gn boyunca ?eyh Eb Sad ed-Dahdkun evinde gizlenmek zorunda kald?. Ancak hastal??? nkseden ?emsddevle tekrar kendisini tedavi etmesini isteyince onu tedaviye ba?layan ?bn Sn yeniden vezirlik makam?na getirildi?i gibi ncekinden daha ok ikram ve iltifata nil oldu. Bu s?rada ?bn Sn ?renci yeti?tirmeyi de ihmal etmiyordu. Gndzleri devlet i?leriyle me?gul oldu?u iin geceleyin ders veriyor, zellikle e?-?if? ve el-??nn fi?-??b gibi eserlerinin yaz?lm?? olan blmlerini talebelerine okutuyordu. Bu talebelerin kim oldu?u tam olarak bilinmemekle beraber bunlar aras?nda Eb Abdullah el-Masm, Eb Mansr ?bn Zeyle ve Behmenyr b. Merzbn el-zerbaycnnin bulundu?u kaydedilmektedir (Ali b. Zeyd el-Beyhak?, s. 73).
Daha sonra ?bn Sn, ?emsddevlenin Tar?m zerine dzenledi?i sefere kat?lmak durumunda kald?. Tar?m yak?nlar?nda hkmdar tekrar hastalan?nca askerler kendisini Hemedana gtrmek istedilerse de ?emsddevle yolda ld ve yerine o?lu Semddevle geti (412/1021). Yeni hkmdar ?bn Sndan vezirlik grevini srdrmesini istediyse de filozof bunu kabul etmedi. Bu tavr? yznden Bveyhlerle aras?n?n a?lmas?na ra?men Hemedandan ayr?lamad? ve bir sre gzden uzak olarak Eb G?lib el-Attr ad?nda bir ki?inin evinde kald?. ?bn Sn, burada oturdu?u zaman zarf?nda Czcnnin iste?i zerine telifine ba?lad??? e?-?if??n tabiyyt blmnn el-?ayevn ve en-Nebt d???ndaki k?s?mlar? ile ilhiyyt blmn tamamlam??, ayr?ca mant?k blmnn de bir k?sm?n? yazm??t?r.
?bn Sn ile Bveyhler aras?ndaki gerginlik artm??, hatta ?emsddevlenin teki o?lu Tclmlk, onun Kkyler Hkmdar? Alddevle Muhammed b. Rstem ile gizlice mektupla?t???n? ileri srm?tr. ?bn Sn bu sulamay? reddettiyse de kendisine d?manl?k besleyen baz? ki?ilerin de aleyhinde bulunmas? zerine Ferdecn Kalesine hapsedildi (414/1023). Kalede drt ay kalan filozof, Alddevlenin Hemedana bir sefer dzenleyip oray? zaptetmesinden sonra serbest b?rak?larak Hemedanda vezirlik yapan Eb Tlib el-Ulvnin (el-Alev [?]) evinde kald?. Kalede iken el-Hidye, ?ay b. Ya??n ve el-??lenc adl? kitaplar?n? yazan ?bn Sn, Eb Tlib el-Ulvnin evinde bulundu?u sre ierisinde de e?-?if??n yar?da kalan mant?k blmn tamamlad?.
Btn bu olaylardan sonra yine de kendisini b?rakmak istemeyen Tclmlkn vaadlerine gvenmeyen ?bn Sn, byk bir ihtimalle 415 (1024) y?l?nda ?sfahana gitmek zere karde?i, iki hizmetisi ve talebesi Czcn ile birlikte Hemedandan gizlice ayr?ld?; s?k?nt?l? bir yolculuktan sonra ?sfahan dolaylar?ndaki Tberna ula?t?. Dostlar? ve Alddevle Muhammed b. Rstemin yak?nlar? taraf?ndan kar??land? ve Abdullah b. Bbnin evinde misafir edildi.
Bir sre sonra Alddevlenin meclisine kat?lan ?bn Sn burada sayg? grd. Nizm-i Arz, Alddevlenin ?bn Sny? vezirli?e getirdi?ini ve en nemli i?leri onun yetkisine b?rakt???n? ifade ederek, Gerek ?u ki Aristonun ?skendere vezir olmas?ndan sonra hibir hkmdara Eb Ali gibi bir vezir nasip olmam??t?r der (ehr Ma??le, s. 201). Alddevlenin dzenledi?i ilm toplant?lar filozofun ?hretinin ?sfahan evresinde yay?lmas?n? sa?lad?. Bu dnemde ilm al??malar?n? da srdren filozof e?-?if? gibi eksik kalan baz? eserlerini tamamlamaya al??t?; matematik, astronomi ve msiki konular?nda yazm?? oldu?u bir k?s?m eserlerini daha da geli?tirdi. en-Nect ve Alddevlenin ad?na nisbetle Dni?nme-i ?Al? ad?n? verdi?i kitaplar? da dahil olmak zere yeni eserler telif etti. ?bn Sn, Alddevle ile birlikte Sbrhst ve Hemedana tertip edilen baz? seferlere kat?ld?. Ayr?ca takvimlerdeki yanl??l?klar? dzeltmek iin hkmdar?n emriyle astronomiye ili?kin gzlemlerde bulundu, tam sonu alamad?ysa da e?itli meseleleri a?kl??a kavu?turdu.
?sfahanda kald??? y?llar boyunca nisbeten skin bir hayat sren ?bn Sn, Gazneli Hkmdar? Sultan Mesudun ?sfahan? almas?ndan sonra evinin ve ktphanesinin ya?malanmas? zerine byk bir sars?nt? geirdi. Bu dnemde sa?l??? da bozuldu; devrinde yayg?n olan kulun hastal???na yakaland?. Kendini tedavi etmeye al??an ?bn Sn, bir ara tekrar sa?l???na kavu?ur gibi olduysa da tam iyile?emedi. Alddevle Hemedana sefere ?kt???nda onunla beraber bulundu?u s?rada yolda tekrar hastaland? ve Hemedana ula?t?klar?nda vefat etti. Kabri Hemedandad?r.
?bn Snn?n ok zeki, al??kan, veld oldu?u, zek ve bilgisine a??r? derecede gvenmenin yol at??? h?r?nl??? yan?nda ma?lbiyete tahamml edemeyen bir ki?ili?e sahip bulundu?u kaydedilmektedir. Alddevlenin huzurunda dil limi Eb Mansr el-Cbb ile yapt??? bir tart??ma onun bu karakterine i?aret etmektedir. Czcnnin anlatt???na gre Cbb, bu tart??ma s?ras?nda ?bn Snya dil konusunda bilgisi bulunmad???n? sylemi?, bunun zerine ?bn Sn y?l boyunca al??arak dil alan?nda stn bir seviyeye ula?m?? ve konuyla ilgili kitaplar kaleme alm??t?r. Sonunda Cbb ile tekrar gr?erek onu kendisinden zr dileyecek bir durumda b?rakm??t?r.
Kind ile ba?layan ?slm felsefe gelene?inin zirvesinde bulunan ?bn Sn felsef sisteminde zellikle Frbye ok ?ey borludur. Kendisi bir bak?ma Frbnin ?rencisi ve halefi olarak grlebilir. Bununla birlikte stad?n? a?m??, tarih ierisinde onun ad?n? ikinci derecede b?rakm??t?r. nk seleflerinden ok daha parlak ve sistem sahibi bir mellifti. ?bn Sny? ele?tiren Gazzl ve Fahreddin er-Rz gibi ?slm filozoflar? da kendisinden etkilenmi?lerdir. As?rlarca ?slm felsefesi gelene?ine hkim olmu? mkemmel bir felsefe sistemi kuran tek ki?inin ?bn Sn oldu?u sylenebilir.
?bn Snn?n ?ili?i benimsedi?i, bilhassa ?smil d?ncesinin etkisi alt?nda kald???, esasen felsefesini bu erevede kurdu?u tezi zellikle 1950lerden bu yana baz? mellifler taraf?ndan dile getirilmektedir (Corbin, s. 171; Trker-Kyel, s. 131). Bu iddian?n ortaya at?lmas?nda, ?bn Snn?n babas?n?n ?smil dlerle ili?kisinin bulunmas? yan?nda felsef sisteminde ortaya koydu?u d?nce ve kavramlar?n da etkisi sz konusudur. Ancak ?bn Sn, babas?n?n evinde ?smillerin felsef gr?lerini dinledi?ini kaydetmekle birlikte, babas?n?n ve karde?inin ?smil dlere icbet etti?ini ifade ederken kendisinin bu d?nceleri benimsemedi?ini sylemektedir (?bn Eb Usaybia, s. 437). Ayr?ca hocalar? aras?nda Hanef fakihi ?smil ez-Zhidin bulunmas? da onun din e?itimini ?i veya ?smil evreden almad???n? gstermektedir. ?bn Snn?n felsef sistemine ve bu sistem ierisinde kulland??? kuts g, imam, rif, sudr ve feyezn gibi kavramlara gelince, iddia edildi?inin aksine bu kavramlar onun sisteminde ?ilerin, bilhassa ?smillerin kulland??? anlam?yla kullan?lmamaktad?r. Ayr?ca d?nrn felsefesinde vasiyet, ismet, tak?yye, on iki imam gibi telakkiler de yer almamaktad?r. Bu bak?mdan onun ?aya mensup oldu?u veya ?i d?nceleri erevesinde felsefesini kurdu?u yolundaki a?klamalar gerek d??? grnmektedir.