23 Nisan Cuma gn, Ankarada sabah?n erken saatlerinde evlerinden ayr?lan kad?n, erkek, oluk ocuk, gen, ihtiyar, kalpakl?, sar?kl?, yresel giysili btn halk tabakalar?n? kapsayan insan kitleleri tren alan?n? doldurmaya ba?lam??t?r. Yerli ve yabanc? btn Ankara halk? Meclis binas? ile Hac? Bayram Camii aras?na s?k??maya al??m?? ise de s??mam??t?r. Arsalar, evlerin at?lar? insanlarla dolmu?tur. Hac? Bayram Camiinde Cuma namaz?n? k?lmaya gelenler ylesine o?alm??lard? ki, kap?lardan ta?m??lar, mermer avluya dolmu?lar, mezarlar?n yanlar?na ili?mi?ler, sokaklarda yer bulmaya al??m??lard?r. Yunus Nadinin de belirtti?i gibi bu ?erait iinde usul dairesinde yap?lan bir ibadet olmaktan ok, milletin kendi yazg?s?n? kendisinin izece?i bir dayan??ma gn olmu?tur. nk Cuma namaz? k?l?nd?ktan sonra, solgun ipeklerine y?pranm?? sat?rlarla dualar yaz?lm??, eski sancaklar alt?nda tehliller, tekbirler getirilerek Meclis binas?na do?ru yryen bu insan seli, Anadoluda yeni bir d?nceyi kar??lamaya ?km??t?r. Bu yeni d?nce kendisinin stnde g tan?mayan ve lkesini tam ba??ms?zl??a kavu?turmay? planlayan Byk Millet Meclisinin lkenin kaderine el koymas?yd?. A?l?? treni, Mustafa Kemalin yukar?daki genelgesinde belirtti?i esaslara gre icra edilmi?tir. Cuma namaz?ndan sonra Kuran-? Kerim okunmu?tur. Kalabal?k Meclise do?ru bir insan seli halinde tekbirler getirerek gitmeye ba?lam??t?r. En nde Hac? Bayram Velinin zerinde ayetler yaz?l? sanca?? ve Sinop Mebusu Hoca Abdullah Efendinin ba?? zerinde ta??d??? ye?il rtl bir rahlede Kuran-? Kerim ve Sakal-? ?erif ta??n?yordu. Bir manga askerde bu rahlenin iki taraf?nda a??r a??r ilerliyordu. Ulema, ?eyhler, milletvekilleri, ?ehrin ileri gelen yneticileri, yksek rtbeli askerler ve halk onlar? seyrediyordu. Meclisin nne gelindi?inde kurbanlar kesilmi?tir. Bursa Mebusu Fehmi Hoca yksek sesle Hatim Duas? okuduktan sonra, Mustafa Kemal Pa?a taraf?ndan Meclisin kap?s?ndaki kurdele kesilerek ieriye girmi? ve btn mebuslar ierideki s?ralara oturmu?lard?r. Bu s?rada hoca mebuslar Mecliste hep bir a??zdan dua ediyorlar ve Buhari-i ?erif okuyorlard?. Bayraklarla sslenen krsye Hac? Bayram Velinin sanca?? dikilmi?tir. Kuran ile Sakal-? ?erif de krsye konulmu?tur. Mecliste herkes yerini alm??t?r. Kk toplant? salonunun iki yan?ndaki dar dinleyici localar? ve bunlara ?kan merdivenler hi yer kalmamacas?na doldurulmu?tur. Ba?kanl?k krssnn hemen nnde, daha alak bir s?rada tutanak ktipleri ve tutanak grubu ?efi, yzleri milletvekillerine dnk olarak yerlerini alm??lard?r. (?apolyo, 1958, s.395-396; Gler, 2002, s.301; ?engil, 1996, s.75; Karaibrahimo?lu, 1968, s.42- 44). A?l?? gn meclis ?stanbuldan gelebilenler ve 19 Mart tarihli genelgeyle ola?anst yetkilerle seilmi? olan, say?lar? 115 kadar mebusla toplanabilmi?tir.9 Saat 13.45te en ya?l? ye (1845 do?umlu) Emekli Milli E?itim Mdr Sinop Mebusu ?erif (Avkan) Bey, krsye gelerek ?u konu?may? yapm??t?r:
Huzzar? kiram!
?stanbulun geici kayd?yla yabanc? gler taraf?ndan i?gal olundu?u, btn temelleriyle halifelik makam?n?n ve hkmet merkezinin ba??ms?zl???n?n bozuldu?u hepinizce bilinmektedir. Bu duruma ba? e?mek, bize nerilen yabanc? kleli?ini ulusumuzun kabul etmesi demektir. Ancak kesinlikle tam ba??ms?z olarak ya?amaya kararl? bulunan, ba?lang?c?ndan beri zgr ve ba??na buyruk olan ulusumuz, tutsakl?k durumunu son derece sertlik ve kesinlikle reddetmi? ve hemen vekillerini toplamaya ba?layarak Yce meclisini olu?turmu?tur. Bu yce meclisin en ya?l? yesi kimli?iyle ve Allah?n yard?m?yla, ulusumuzun ite ve d??ta tam ba??ms?z olarak yazg?s?n?n sorumlulu?unu do?rudan yklenip kendi kendisini ynetmeye ba?lad???n? btn cihana duyurarak Byk Millet Meclisini a?yorum. Btn Mslmanlar?n halifesi ve Osmanl?lar?n Padi?ah? Sultan VI. Mehmet Han?n kurtulu?una ve yce saltanat?n payitaht? ?stanbulumuz ile trl zulm ve felaket iinde maddi ve manevi insafs?zca imha edilmekte olan btn mazlum vilayetlerimizi elde etmemize ihsanda bulunmas?n? Cenab? Allahtan niyaz ederim (Alk??lar) (TBMM Zab?t Ceridesi, s.2, tarih: 23 Nisan 1920).
?erif Beyin konu?mas?ndan sonra sz Mustafa Kemal Pa?a ald? ve ?yle konu?tu: Yksek bilgileri iindedir ki Yce meclisiniz, ola?anst yetkilerle yeniden seilen sayg?de?er mebuslarla, sald?r?ya u?rayan Saltanat Merkezinden (o zaman Saltanat?n bulundu?u yer olan ?stanbul, devletin merkeziydi) canlar?n? kurtararak buraya gelen sayg?de?er mebuslardan olu?mu?tur. Kendilerini kurtar?p gelebilecek olan mebuslarla birlikte yce bir meclis kurulmas?, ancak yeni kabul edilen seim ynteminde sz konusu olmu?tur. Bu anda meclisimiz toplant? halindedir. Daha nce seilmi? olan mebuslar?n dahi ayn? yetki derecesiyle grev yapmalar? mebuslar?n seilme ynteminden (yani yeniden mebus seilmesinden) daha ok kapsaml? oldu?u iin, bunun uygun olaca?? kan?s?nday?m. Bu konuyu belirtmek isterim (Uygun, uygun sesleri) (TBMM Zab?t Ceridesi, s.2, tarih: 23 Nisan 1920). Bu szl nerinin uygun grlmesinden sonra konu?mas?n? srdren Mustafa Kemal Pa?a, mebuslar?n seim tutanaklar?n?n incelenmesi iin komisyonlar kurulmas?n? nerdi. Bu neri kabul edilerek Tetkiki Mezabit Encmeni (Tutanaklar? ?nceleme Komisyonu) olu?turuldu. Bu komisyonlar bir torbadan ekilen isimlerin yksek sesle okunmas?yla kurulmu?tur (TBMM Zab?t Ceridesi, s.2-3, tarih: 23 Nisan 1920) Mustafa Kemal Pa?a dneme dair olaylar? ve siyasi de?erlendirmelerini ieren as?l uzun konu?mas?n? ise 24 Nisan 1920de yapm??t?r. Pa?a, bu konu?madan sonra yap?lan seimle 110 oy alarak Byk Millet Meclisi Ba?kan? seilmi?tir (TBMM Zab?t Ceridesi, s.8-30, 38, tarih: 24 Nisan 1920).