Hakk?nda pek �ok yerde bilgi bulunabilecek bir filozofun hayat?n? anlatmak d�?�ncelerini anlamaya yard?m eder mi bilinmez fakat 1950�de Tokat�da d�nyaya gelen Yal�?n Ko�, ODT� Fizik B�l�m��nden mezundur. Doktoras?n? felsefe alan?nda yapan Ko�, �Do?a�n?n Kuvantum Mekaniksel Betimlemesi ve �l�me Sorunu� ba?l?kl? teziyle doktor �nvan?n? kazan?r. �Determinizm ve Mek�n� ba?l?kl? teziyle do�ent, Bell E?itsizliklerinin Kuvantum Mekani?i�nden �?kart?lmas? �zerindeki S?n?rland?rman?n �nemi� ba?l?kl? tezi ile sistematik felsefe profes�r� �nvan?n? elde eder. Platon, Kant, Frege ve Freud uzman oldu?u isimlerdir. Bo?azi�i �niversitesi Felsefe B�l�m� ba?kanl??? yapan Ko�, 1998�de hen�z 48 ya??ndayken emekli olur. ?imdi Antalya, Ka?�?n bir k�y�nde e?iyle birlikte zeytin yeti?tirip sabun yap?yor. Yanl?? duymad?n?z T�rk��n son as?rda yeti?tirdi?i bu b�y�k filozof sabun yap?yor ama bir yandan kitap, makale vb. ilm� �al??malar?na devam ediyor.

�Anadolu Mayas?�, �Diyalektik ve Nazariyat�, �Determinizm ve Mek�n�, �Theologia�n?n Esaslar?�, �Harf ve Nazariyat�, �Tarih ve Nazariyat�, �Nazari Musikinin Esaslar?� eserlerinden baz?lar?d?r. Burada �Anadolu Mayas?� hakk?nda d�?�ncelerimizi siz de?erli okurlarla payla?maya �al??aca??z.
Sad?k Yals?zu�anlar dostumuz, �Anadolu Mayas?� kisve-i tab�a b�r�nmeden bir dergide tefrika edildi?inde ?�yle yazm??t?: �Prof. Dr. Yal�?n Ko�'un T�rkiye G�nl�?� dergisinin 2006/ Bahar, Yaz, G�z ve K?? say?lar?nda son derece de?erli d�rt makalesi yay?mland?. Ehlince ilgi ile okunan bu yaz?lar, okuryazarlar?n zihinlerindeki kar???kl??? gidermek bak?m?ndan son derece i?levseldi. Olduk�a sarih, temellendirici, ufuk a�?c? ve k??k?rt?c? yaz?lar?n ana ba?l???: Anadolu Mayas?... Yal�?n Ko� ilk yaz?s?nda ?�yle diyordu: "Anadolu co?rafyas?ndaki varl???m?z?n dayana??, 'Anadolu Mayas?'d?r. ?�ine d�?�r�ld�?�m�z yok edilme tehlikesinden kurtulman?n yolu, bu mayay? bilmekten, bu mayaya tutunmaktan ge�mektedir. Anadolu mayas?n?n esas?, 'c�mle varl???n birli?i ve karde?li?i'dir. Ancak bu mayan?n iki can d�?man? vard?r. Bunlar, Anadolu'da s�rmekte olan 'Vahhabi damar' ile, 'Greko-Latin-Kilise diyar?'d?r.�

Anadolu Mayas?�n?n kavramla?t?rd??? �� kavram T�rkistan Diyar?, Grek-Latin Kilise diyar? ve Vahhabi damar? temsil eden Arap-Fars diyar?�d?r. �ncelikle �maya� �zerinde dural?m. Ko�a g�re �Maya, dilimize Fars�adan ge�mi? bir s�zc�kt�r. Esas, as?l, �z anlam?na gelir. Mesela, s�te �al?nan ve bu s�t� uygun ko?ullarda yo?urda d�n�?t�ren maya, bu yo?urdun asl?d?r, esas?d?r, �z�d�r. Maya, mayalanma neticesinde olu?an ?eye 'birlik' kazand?r?r. 'Birlik' kazanan ?ey, birli?inin esas? itibariyle tek bir ?ey'dir. Maya, mayalayarak 'kendine' d�n�?t�rd�?� ?eyin, mesela yo?urdun 'birli?i'dir; mayalad???n?, 'tek bir ?ey' olarak bir arada tutan 'esas't?r. K�lt�r s�recinde ortaya �?kan �r�n�n 'kimli?i', bu s�recin 'd??sal esasl? bir d�zen'e tabi olan 'b�t�nl�?�'ne dayan?r, bu itibarla 'k�lt�rel kimlik', asli de?ildir ve '�z'e ait de?ildir. Mayalanma sonucu ortaya �?kan ?eyin 'kimli?i', mayan?n verdi?i 'asli birlik'e dayan?r, bu YAL�IN KOǒUN ANADOLU MAYASINA ?L??K?N D�?�NCELER? Prof.Dr. Lokman TURAN 18 GEL???M ERZURUM itibarla 'asli'dir ve '�z'e aittir. Anadolu, T�rkler taraf?ndan mayalanm?? bir co?rafyad?r. Bu itibarla, ?spanak ekilmi? bir tarlaya benzemez, maya �al?narak yo?urda d�n�?m�? s�te benzer. Anadolu, bu mayalanma sonucunda 'asli birlik'e dayal? yeni bir kimlik kazanm??t?r. Bu maya i�erisinde art?k ne Grek'in, ne Bizans'?n ve ne de Kilise'nin bir damar?, bir h�km� bulunmaz. T�rklerin mayas?, Anadolu'yu 'esas'? '�z'� itibariyle 'd�n�?t�rm�?', Anadolu'ya asli bir kimlik vermi?tir. Anadolu'nun bu asli kimlik'i, bir k�lt�r'�n veya k�lt�rler mozai?inin de?il, T�rklerin ger�ekle?tirdi?i bir 'mayalanma'n?n sonucunda ortaya �?km??t?r. Anadolu mayas?'n?n ne oldu?unu, bu mayay? �alanlar bilir. Anadolu mayas? ile mayalananlar, bu mayan?n birli?i'ne tabidir, ilkelerini bu mayan?n birli?i'nden al?rlar. Bu mayan?n eserleri, Anadolu co?rafyas?n?n her yerinde, her ?eyinde ortaya �?kar." Yals?zu�anlar bu mayan?n ne oldu?unu g�zel a�?klam??t?r: �Anadolu'ya �z'�n mayas?n? �alanlar?n kimler oldu?unu ise, 'Horasan erenleri' olarak isimlendiriyor ki, bunun adresi, iki nehrin aras?, ard? ve havzas?d?r, yani Mavera�nnehir'dir.� Peki Mavera�nnehir, neresidir? Bunu yine Yals?zu�anlar�?n dilince s�yleyelim: �Mavera�nnehir, k�mil insan?n kalbi, k�mil insan Mavera�nnehr'in Hira's?d?r. ?slam irfan?n?n inzivadan �?k???, Anadolu'ya oradan Balkanlar'a ve Do?u'nun en Bat?s?, Bat?'n?n en Do?usu olan ?stanbul'a; Bursa, Konya, Erzurum ve Sivas'a ula?mas?, Anadolu erenlerinin hareketlenmesiyle ger�ekle?mi?tir. Cafer-i Sad?k'?n kutlu neslinin ve izinin b�y�k bilgesi Harakani hazretlerinin ikinci ku?ak �?rencisi Yusuf Hemedani, onun dervi?i Yesevi, O'nun kutlu halifesi Somuncu Baba, O'nun devam?, Ankara'n?n sahibi Hac? Bayram-? Veli... Bu bilgelik ?rmaklar? hep Uhud Da??'ndan do?ar. Ta?kent, Buhara, Semerkant veya Fergana... Ad? ne olursa olsun, bilgeli?in b�y�k damarlar?, arz?n y�re?i olan K�be'den kaynar. Bug�n, �zerinden sosyalist bir samyeli ge�mi? olmas?na ra?men h�l� irfan?n �i�ekleri a�?yorsa Fergana'n?n, bu, Peygamberimizin m�barek kademine girmi? yetkin insanlara vatan olmas?ndand?r. Anadolu'ya bilgelik, bu ?rmaklardan akm??t?r.� Burada Ko�un kavramla?t?rd??? hususlar?n muayyen bir zihniyeti de?il esasen kat?ks?z vahyi, yani �z�, mayay? i?aret etti?ini belirtelim. T�rkistan diyar? i?te o mayay?/ �z� temsil eder. ?imdi madde madde Anadolu Mayas? hakk?nda ald???m notlar?m? payla?mak isterim.

1. Bu mimari eserin dili T�rk�e, zemini k?yas, harc? mant?k, kubbesi kelam, mihrab? g�n�l ve g�nle ba?l? ak?ld?r. K?yas dedi?im yanl?? anla??lmamal?d?r. Her zaman birbirine benzeyen ?eyler k?yas edilerek farklar g�sterilmez. Kur�an-? Kerim�de Yasin Suresi �Biz Muhammed'e ?i'iri �?retmedik ve ?�'irlik de ona l�y?k de?ildir.� ayet-i kerimesi Kur�an�? ?iir ile k?yas etmez. O d�nemin matlub metas? ?iirdir ve bu ayet esas itibar?yla Kur�an ayetlerini ?iir olarak telakki edenlerin zann?n? butlan eder.

2. S�leymaniye Camii�nin bir ta??n? �?kar?rsan?z nas?l ki cami y?k?l?rsa; bu eserden bir harf, bir kelime, bir c�mle �?kar?ld???nda metnin mefhumundan inhiraf edilmesi y�ksek bir ihtimaldir. Herhangi bir kelime, c�mle "g�z ard?" edildi?inde de durum ayn?d?r. Yazar?n t?rnak (� �) i?aretlerini neredeyse her kelimede kullanmas? mant?k �rg�s�ndeki sa?laml??? ima eder. Yazar?n bu tavr? her kelimenin bir di?eri kadar �nemli oldu?unu, her c�mlenin yeni bir soru, her sorunun yeni bir cevap olarak kabul edilmesini talep eder.

3. Bu eser, Bat? (Grek-Latin-Kilise Diyar?) ve Do?u (Arap-Fars diyar?) tam anlam?yla bilinmeden anla??lamaz. B�t�n bunlar bilindi?inde dahi anla??lamaz! Zira T�rkistan diyar?n?n mana ve muhtevas?n?n da niteli?i bilinmek durumundad?r. Buradaki �bilmek� idrak manas?ndad?r. ?drak ya?ayarak anlamak demektir. Bizdeki �idrak� ise g�n�le hitapt?r. G�nle ba?l? akl?n idraki...Kuru malumat ile T�rkistan diyar? anla??lamayaca??na g�re bu b�yledir.

4. T�rkistan diyar? kelam demektir. �yleyse bir yeri de?il, mahalli var. O da g�n�ld�r. �??k Pa?a bunu ?�yle izah etmi?tir: OCAK 2024 19 S�z kamus? ol deg�l kim dildedir Ol kim asl?dur s�z�n g�n�lded�r (Garibn�me)

5. Ahmed Yesevi�nin hikmetleri, Yusuf Has Hacib�in Kutadgu Bilig�i, Yunus Emre ?lahileri, Mevlana�n?n Mesnevisi, �??k Pa?a�n?n Garibnamesi Anadolu�yu mayalam??lard?r. Ya da Anadolu Mayas? ile mayalanm??lard?r ki bu maya �kelam�- d?r. Cevher olan kelamd?r.

6. �Anadolu Mayas?� adland?rmas? �k�lt�r� vb. unsurlarla izah edilemez. Esasen k�lt�r, Cemil Meri�in de ifade etti?i gibi bukalemun gibi bir kelimedir. Girdi?i her kab?n ?eklini alan k�lt�r kelimesi kaypakt?r ve Grek-Latin Kilise diyar?�na aittir. Oysa �maya�, kutsiyetini kelamdan al?r. Onun mahalli, g�n�ld�r. G�n�le ba?l? olan ak?ld?r, rasyonel ak?l de?ildir! G�n�l, kelam?n mahalli oldu?una g�re bu kelam �hayy�- d?r, hayattard?r. T�rk�enin en muhte?em kelimesi �g�n�l�- d�r ve g�nl�n ba?ka hi�bir dilde kar??l???, anlamda?? yoktur. G�n�l, T�rk�edir ve T�rk�e g�nl�n dilidir. G�n�lden g�n�le d�?en kelimeler dirilticidir, Y�nus�a da bu b�yledir:
Her dem yeniden do?ar?z Bizden kim usanas?

7. Yal�?n Ko�, kelam-s�z ayr?m?ndan hareketle Anadolu Mayas? ile Grek-Latin Kilise diyar? ve Vehhabi anlay???n damar? olan Arap-Fars diyar?n? tefrik eder. Bu m�nasebetle yazar?n te?bih, benim metaforik s�ylem olarak de?erlendirdi?im darphane/banknot misali, bundan hareketle banknotun hukuki, iktisadi de?eri ve yine buna ba?l? olarak tart???lan ger�ek-sahte-kalp kavramlar?n?n ayr? noktalara d�?en anlamlar? anla??lmadan kelam-s�z ili?kisi anla??lamaz (s.183-200). Grek-Latin-Kilise diyar?n?n�s�z��n� Attikeli Eflatun�a, onu da Hz. Musa�n?n kelam?na ba?layan, fakat Eflatun�un s�yleminin Hz. Musa�n?n kelam?ndan uza?a d�?en �kalp s�z�lerden olu?tu?unu b�ylece Grek-Latin-Kilise diyar?n?n �kelam�dan uzakla?t???n? �?reniyoruz. Kitap, Anadolu mayas? ile Grek-Latin-Kilise diyar?n?n farklar?na �ok ayr?nt?l? yer ay?r?rken ArapFars diyar? ile Anadolu Mayas? aras?ndaki farklar mu?lak b?rak?lm??t?r. Arap-Fars diyar? Vahhabilik�ten ibaret de?ildir, fakat Vehhabi damar? beslemi?tir. E?er Arap-Fars diyar?n?n s�ylemini, Hz. Musa�n?n kelam?na irca etti?i Eflatun�un s�yleminden has?l olan s�z�e yani Grek-Latin-Kilise diyar?n?n s�z� �er�evesinde de?erlendiriyorsa ve yine konuyu bu istisnalar d???nda di?er ?slami m�ktesebattan te?ekk�l eden muhtevay? Anadolu Mayas? �at?s? alt?nda k?ymetlendiriyorsa buna ihtiyatla yakla??yorum. 7. Kitab? okurken yazar?n kendisinden ba?ka her ?eye k�r eden �slubundaki �b�y��y� fark etmemek m�mk�n de?ildir. Bunu kitab?n tamam?nda h�k�mran olan ?eyi ku?at?c? bak?? a�?s?nda, g�n�lde ve �mant?k�taki asalette aramak gerekti?i kanaatindeyim.

8. Kitab? okurken vahiyle ?ereflenmi? b�t�n dillerin benzer reaksiyoner tutumlar sergileme haklar?n?n bulunup bulunmayaca??n? d�?�nd�m. Mesela Fars�an?n. Bu ba?lamda Nasrullah P�rcevadi�nin �B�y-? Can� kitab?nda benzer bir reaksiyoner tutum dikkatimi �eker. O da gerek Arap gerekse ?ran k�kenli filozoflar?n (Ko�un ifadesiyle) Grek-Latin-Kilise diyar?n?n s�zlerine kap?l?p gittiklerini oysa kelam?n/Kur�ani hikmetin ihmal edildi?ini s�yledi?i kitab?n?n yo?un tefekk�r ihtiva eden b�l�m� okundu?unda kelam-s�z ayr?m?ndan de?ilse bile Fars�an?n vahiyle tan??mas?ndan sonraki kelam? merkeze ald??? g�r�l�r. Bundan P�rcevadi�nin dilinde te?ekk�l eden anlam d�nyas? ile Anadolu Mayas?�n?n anlam d�nyas? bir yerlerde bulu?ur kanaatindeyim.

9. Yal�?n Ko�un Anadolu Mayas? kitab?ndan hareketle g�nl�n kelam?ndan has?l olan b�t�n metinlerin bu bak?? a�?s?yla yeniden yorumlanmas? gerekir. Bilhassa T�rkistan Diyar?�n?n m�ktesebat?n? haiz olan edeb� metinlerin yorumunu �kelam� muvacehesinden yeniden idraki ?artt?r. Buna ba?l? olarak bu eserin hem tarih ve hem de edebiyat b�l�mlerinde okutulmas? ve mant?k silsilesinden bir kelimeyi bile ihmal etmeyen bir dikkatle anlat?lmas?, yorumlanmas? gerekir. �z�lerek ifade etmeliyim ki muhatap her zamanki gibi �ok olmayacakt?r. T�rkiye�yi y�netmeye talip 50 ki?i bu kitab? hakk?yla tetkik etse kanaatimce yeterlidir!

Sonu� olarak yukar?da kurdu?um h�k�mlerde dikkatten ka�an, kavramlar? Ko�taki rus�hiyetle yerli yerinde kullanmad???m c�mleler olabilir. H�k�mlerim tashihe a�?kt?r. Zira Ko�, her c�mlesi tahlil ve ?erh edilmeyi, �zerinde uzun uzad?ya durulmay? hak eden muazzam bir eser v�cuda getirmi?tir.