Bizim ku?ak ?stanbul mzi?i szn ilk kez Niyazi Say?ndan duydu galiba. O da Mesud Cemilden i?itti?ini sylyor. Mesud Cemil Bey, babas? hakk?nda yazd??? Tanbur Cemilin Hayat? ba?l?kl? kitab?nda uzun bir yer ay?rd???, Cemilin hamisi Ferik Yanyal? Mustafa Pa?an?n o?lu, Cemilin genlik arkada?? ve hayran? Mahmut Demirhandan ald??? bir mektupta sz eder bundan:
bizimki ne Trk musikisi, ne ?ark musikisi, ne de hududu ve mefhumesi iine dergh, Enderun ve meyhane giren Osmanl? musikisidir. Bu benim gr?mle ve ihtisas?mla ancak ?stanbul musikisidir; kkleri ve unsurlar? ile melodilerini bu gzel ?ehrin, cennetpre ?stanbulun o emsalsiz ?afaklar?ndan, mehtaplar?ndan, tul ve guruplar?ndan ve her taraf? saran a?k ve zarafet tecelliyat?ndan al?p bizi esir bir isti?rak iinde bay?ltan bir musikidir ki bunu da halkeden byk Tanburi Cemildir.1
Bu yakla??m, bir efsane yaratma e?ilimi ta??yorsa da, elbette nemli bir iddiay? da ortaya at?yor. Btn bir tarihi, btn bir mzik kltrn bir ki?iye ba?layan byle bir iddiay? grmezden gelmek onu hafife almak olur. Bunun bir benzeri, ?iirde Yahya Kemalin ?stanbul sevgisinde grlr. Yahya Kemal, ?stanbul stne bir ?iir kurar; ?stanbula a?k?n? anlatacak ?ey ?iirdir ancak. Demirhan?n hayranl?k dolu bir a?kla yans?tt??? bu ?iirsel anlat?ma ?stanbul mzi?ini gerekten Cemil temsil eder mi? diye bir soruyla bakmak istiyorum.
Birka parametre zerinde durabiliriz. ?lk olarak mzisyen: Mzisyen diye tek tek bireylerden de?il, bir karakterden, bir meslekten, bir sanat? kategorisinden sz ediyorum. Osmanl? kltrnde mzik yaz?lan de?il, icrayla var olan, hocadan ?ra?a me?k ederek geen hem ki?isel hem de toplumsal belle?e teslim edilmi? bir sanat alan?d?r. Bunun do?al sonucu unutulmak, farkl?la?t?r?lmak, de?i?tirilmektir. Bir eser, her icra edili?inde bir kez daha ayn?s? yap?lamayacak biimde yeniden yarat?lm?? olur bu yolla. Nota gibi bir ba?ka mecrada temsil edilmeyen eser, bylece her zaman kendisi olarak hayat?n? srdrecektir e?er gzden d?p unutulmazsa. Eserin de?i?meden yinelenmesi sz konusu de?ildir. Bu de?i?imi gerekle?tiren mzisyen den ba?kas? de?ildir. ?crada eseri her mzisyen de?i?tirir, ama de?i?imin hem di?er mzisyenlerce hem de toplumca benimsenmesi zorunludur. Bunu yapabilecek yetene?e, yarat?c? gce sahip mzisyeni yarat?c? icrac? diye nitelemek isterim. Yarat?c? icrac?lar aras?nda sesini duyabildiklerimizin en eskilerinden biridir Tanburi Cemil. Ses kayd?n?n yap?labildi?i, bu kay?tlar?n yay?labildi?i bir dnemde ya?ad??? iin ?ansl?d?r Cemil Bey. Biz de Cemil Beyi dinleyebildi?imiz iin ?ansl? olmal?y?z. Ama Tanburi Cemil Bey gibi mzi?i kendi yetene?i ve bu yetene?in imkan sa?lad??? mzik anlay???yla ortaya koydu?u, zellikle, tanbur ve kemene icralar? yaln?z sazendeleri de?il, neredeyse ?stanbuldaki btn 20. yzy?l mzik evrenini etkisi alt?na alm??, sanki btn bir Osmanl? mzik tarihindeki icralar bu slupla yap?lm?? gibi gerek olma olana?? bulunmayan bir yan?lg?ya yol am??t?r.
?kinci parametre meclis: Osmanl? toplumunda halka a?k konserler olmad???na gre, bir yarat?c? icrac?y? toplum nas?l dinleyecekti? Osmanl? zurafas? sohbet edip, ?iir syleyip, mzik icra etti?i meclislerde bir araya gelirdi. Patrimonyal bir yap?ya sahip Osmanl? toplumunda model padi?ah meclisleriydi. ?ster padi?ah?n, ister yksek bir devlet grevlisinin, ister bir ?airin veya s?radan bir ki?inin meclisi ya da Anadoluda bir kentteki yaran meclisi olsun, ierik ve biim bak?mlar?ndan neredeyse birbirlerinin ayn?d?r. Kat?lanlara zel, mahrem toplant?lard?r bunlar. Bu toplant?lar?n ana karakterini birlikte zaman geirmek, ayn? ?eyden birlikte zevk almak, bylece birlikte hal olmak diye zetleyebilirim. Ama vecde varmak ise bunu gerekle?tirecek aralard?r a?k, iki, ?iir, mzik ve dans. Meclis yap?s?n? Hollandal? tarihi Johan Huizingan?n, homoludens ad?n? verdi?i kltr yarat?c? bir paradigma olarak geli?tirdi?i oyun kuram? zerinden a?klayabiliriz.2 Oyunlar bir meknda ve bir zamanda oynan?yorlar. Belli bir alan? ve belli bir zaman? var oyunun. Oyuncular yaln?zca bu alanda ve oyun sresince olmak zere gerek kimliklerini b?rakarak kat?l?yorlar oyuna. Gereklik, art?k bu sre iinde bu alanda olup bitenlerdir ve bunlar?n geici oldu?unun bilincindedir kat?lanlar. Buradaki gereklik kat?lanlar? ykseltmeli, ortak bir gnl birli?ine ula?t?rmal?d?r. Bir sre sonra oyun biter, her ?ey sona erer, ama deneyimlenen vecd hali, ykseli? ve ar?nma sizi iine alm??t?r. Bunu sa?layan, Aristonun katharsis kavram?nda ieri?ini bulan belli bir estetik erevesinde sanata dn?mesidir meclisin.3 Mzisyen kendini bu meclis iin, meclis de mzisyeni kendisi iin yeniden var eder. Mzik orada de?i?ir.
Mzik sz konusu olunca, bir mecliste iki grubun varl???n? grmek zorunludur: Syleyenler ve dinleyenler. Syleyensiz bir dinleyici olamaz do?al olarak, dinleyicinin yolunu izen syleyendir. ?kisi de meclisin bile?enidir. Ne mzisyen konser sanat?s?, ne de dinleyici konser izleyicisidir; ne de bu ikisini seyreden bir seyirci vard?r ortada. Meclisi var eden kat?l?mc?lar?d?r. Bunun, Nietzschenin ideal seyircisiyle4 Umberto Econun, yazar?n niyetini tam olarak anlayan ideal okur kavram?na at?fla ideal dinleyici oldu?unu sylemek gerekir.5 Dinleyici, meclis btn iinde mzi?in esteti?ini yaratan icrac?n?n yan?nda, ona cevap veren iki paras?ndan biridir.
nc parametre slup: Eser ancak her seferinde icrayla yeniden yarat?larak hayat buldu?una gre, yarat?c? icrac?n?n dinleyen taraf?ndan onaylanm?? esteti?i kendi a??n?n slubunu belirleyicidir. Bu hem hanende hem de sazende iin byledir. Osmanl? mzi?inde zaman iinde pek ok alg? kullan?lm??, bunlar?n bir blm zaman?n esteti?ine ayak uyduramay?p yok olmu?, yenileri gelmi?, kimileri geli?erek istenen t?n?ya kavu?mu?lard?r. alg?n?n anlam? nesnesinden ok onu al?? biimindedir. slubu ortaya ?karan alg?y? alan ki?inin yarat?c? dehas?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir.
Cemil Beyin saz? tanbur ?stanbulda geli?mi? bir alg?. 17. yzy?ldan bu yana giderek teknesi bym?, derinle?mi?, ba?adan yap?lm?? sert m?zrab?yla al?narak kendine zg ennli tannli6 bir sada edinmi?tir. Bu geli?me kendili?inden olmad? tabii ki. Bir yandan tanburiler, te yandan alg? yap?mc?lar? ve beri yandan a??n geli?en estetik anlay??? tanburu ?stanbullu zurafan?n zevkine kar??l?k verecek bir yap?ya kavu?turdular. Tanburi Cemilin tanburlar?ndan bu yana bu alg?n?n geli?imi srmektedir. Tanburun bugne dek sregelen evrimi ?stanbulda, ?stanbullularca sa?land?. Bunun iin ?stanbullu bir alg?d?r tanbur.
Mahmut Demirhan?n, Tanburi Cemil Beyi btn bir ?stanbul mzi?ini temsil eden bir sazende olarak gstermesi, yaln?zca tanbur almas?ndan ya da ?stanbulun byleyicili?inin esiri olup iine dalmaktan ok ?stanbullu mzisyenin, Cemil gibi yarat?c? icrac?lar?n ve onlar?n iinde ya?ad?klar? kltrn sonucudur. E?er bir ?stanbul mzi?inden sz edeceksek, bu, Cemilin yapt??? gibi, III. Selimin mzi?ini de apokries ?enliklerindeki danslar? da ingene alg?c?y? da kendi slubunun iinde kayna?t?rarak icraya modern bir estetik getirmekle mmkn olabilir.
NOTLAR
1. Mesud Cemil, Tanbur Cemilin Hayat? (Ankara: [Sakarya Bas?mevi], 1947): 87.
2. Johan Huizinga, Homo Ludens. Oyunun Toplumsal ??levi zerine Bir Deneme, ev. Mehmet Ali K?l?bay (?stanbul: Ayr?nt?, 2013).
3. Sanat-estetik alan?nda zihin a?c? bir szck olarak katharsis kavram? iin bkz. Aristoteles, Poetika. ?iir Sanat? stne, ev. Samih Rifat (?stanbul: Can Yay?nlar?, 2007): 32.
4. Friedrich Nietzche, Tragedyan?n Do?u?u, ev. Mustafa Tzel (?stanbul: Trkiye ?? Bankas? Kltr Yay?nlar?, 2013): 44-51.
5. Niyet, rnek okuyucu, ideal okuyucu kavramlar? iin Umberto Econun ?u kitaplar?na bkz. Yorum ve A??r? Yorum, ev. Kemal Atakay (?stanbul: Can Yay?nlar?, 2011); Gen Bir Romanc?n?n ?tiraflar?, ev. ?lknur zdemir (?stanbul: K?rm?z? Kedi Yay?nevi, 2011); Anlat? Ormanlar?nda Alt? Gezinti, ev. Kemal Atakay (?stanbul Can Yay?nlar?, 2011).
6. Ennli tannli deyi?i Melih zalt?nere aittir. Bkz. Melih zalt?ner, Tanbur yap?m? zerine notlar, yay?na haz?rlayan Blent Aksoy, Mus?ki?inas 3 (Bahar 99): 41-50. Bu yaz? ilk defa Z Dergisinde yay?nlanm??t?r.