Sinema yle bir ke?iftir ki gn gelecek barutun, elektri?in ve k?talar?n ke?finden ok daha fazla dnya medeniyetinin cephesini de?i?tirece?i grlecektir. Sinema, dnyan?n en uzak ular?nda oturan insanlar?n birbirlerini tan?malar?n?, sevmelerini temin edecektir. Sinema insanlar aras?ndaki gr?, grn? farklar?n? silecek; insanl?k idealinin tahakkukuna en byk yard?m? yapacakt?r. Sinemaya lay?k oldu?u ehemmiyeti vermeliyiz.
MUSTAFA KEMAL ATATRK
Sinema kltrnden bahsetmek iin, sineman?n hayat?m?za nas?l girdi?iyle ilgili birka bilgi vererek yaz?ma ba?lamak istiyorum.
Rnesans dneminde resimle, on sekizinci yzy?lda tiyatroyla, on dokuzuncu yzy?lda da teknolojinin geli?imiyle birlikte sinemayla tan??t?k. Lumiere karde?lerin 1895 y?l?nda gerekle?tirdikleri gsterimler ilk sinema filmleri olarak kabul edilir. Sineman?n ortaya ?k???, bir tart??may? da beraberinde getirmi?tir. Bu tart??man?n konusu sineman?n sanat olup olmad???yla ilgilidir. Eisenstein, Pudovkin, Griffith , Renoir gibi birok sanat?; sineman?n kolektif farkl? bir al??ma oldu?unu savunmu? ve bir sanat dal? oldu?u konusunda ?srarc? olmu?lard?r. 1928 y?l?na kadar izleyicinin kar??s?nda olan sessiz filmler, daha sonraki y?llarda sesli filmlere dn?m?lerdir.
On dokuzuncu y?l?n ba??nda yani 1. Dnya sava??n?n ya?and??? y?llarda Avrupa da sinema gerilerken, Amerikan Sinemas? dikkat ekmeye ba?lam??t?r. Sinema, bu dnemde ekonomik ve teknolojik a?dan byk geli?me gstermi?tir. 1932-1945 aras?ndaki y?llar Hollywood sinemas?n?n alt?n a?? olmu?tur. II. Dnya sava?? sonras?nda ise televizyonun icad?yla birlikte Hollywood sinemas? parlak dnemini kaybetmi?tir.
1950li y?llardan itibaren, di?er lke sinemalar? da alt?n a?lar?n? ya?amaya ba?lam??t?r. Amerikan Sinemas?na kar?? lkeler kendilerine zg anlat?mlar?yla ba??ms?z filmler yapmaya ba?lam??lard?r. lkemizde 1960 y?l?nda 68 olan film say?s?, 1972 y?l?nda 298 filme ykselmi?tir.
Sinema, bir sanat dal? olmas?n?n yan?nda bir endstridir. Kapitali olan yap?mc?lara ihtiyac? vard?r. Bu gere?in ?????nda Trkiye de bu i? iin sermayesi yeterli durumda olan giri?imci yap?mc?lar film ?irketlerini, sinemalar?n? kurmu?lard?r. 1960 l? y?llarda lkemizdeki kasabalarda bile film gsterimleri iin sinemalar kurulmu?tur. Yap?mc?lar, yedi blgede yap?lan blge i?letmecileri sisteminin sayesinde film da??t?mlar?n? yapm??lar, hatta bu sistem sayesinde film retimi iin gerekli olan sermayelerini temin etmi?lerdir.
1960 1970 y?llar? aras?nda Erzurumda halk?n en nemli kltr ve e?lence gesi olan sineman?n ?ehirdeki gemi?i ok eskilere dayanmaktad?r.
yle ki Erzurum da 1916 1918 y?llar? aras?nda, Ruslar?n film gsterimleri olmu?tur.
Erzurum Belediyesi taraf?ndan 1926 y?l?nda in?a edilen Cumhuriyet Sinemas?, daha sonraki y?llarda birka kez yang?n geirmi? ilerleyen y?llarda Saray ve Dada? sinemas? adlar?n? alm??t?r. 1955 -1965 y?llar? aras?nda ?ehirde sinema say?s? artm??, blge i?letmecileri sinemayla ilgili hummal? al??malara ba?lam??lard?r. Bu dnemde filmler retilmeye ba?lanm??, ba?ta Do?u, Grp?nar, Ar?, Gne? ve Ordunun Sinemas? birka sene arayla faaliyete girmi?lerdir. Halk?n en nemli e?lence yeri sinemalar olmu?tur. ?ehirde 1960 1970 aras?nda sinemaya gitmemi? insan say?s? yok denecek kadar azd?r. Film gsterimlerinin yan? s?ra galalar yap?lm??, Nejdet Tosun, ?efik D?en gibi birok sinema sanat?s? Erzuruma gelmi?tir. Bu geli?meler sonucunda sinemalar Erzurum halk?na bir kltr kprs olmu?tur.
Sineman?n en parlak dnemi Erzurumda 1960 -1980 dir. 1964 de ?stanbul da Cahit Grp?nar, Raci Karaka?, Kadir Kesemen adl? Erzurumlu sinemac?, film i?letmecileri taraf?ndan Dada? Film ?irketi kurulmu?, k?sa bir sre sonra ortaklar?n ayr?lmas?yla Cahit Grp?nar bu ?irketi devam ettirerek, Trk Sinemas?na birok film retmi?tir. Dada? Film ?irketinin Sinemam?za kazand?rd??? be? film Erzurumda ekilmi?tir. Dada? Film, yakla??k 55 y?ld?r retimlerine devam etmektedir. Dada? Film ?irketi Ye?ilam Sinemas?n?n bir yesidir. Ye?ilam ismi ?stanbul da ki filmcilerin o?unlukla yerle?ti?i soka??n ismidir. Zaman iinde sinemam?za ad?n? vermi?tir.
1968 y?l?nda tek kanal olarak ba?layan televizyon yay?nlar?yla birlikte Ye?ilam Sinemas? olumsuz manada etkilenmi?tir. 1980 Askeri darbesinin etkisiyle birlikte sonraki dnemde politik filmler, g filmleri a??rl?kta olmak zere, arabesk temal? toplumsal filmler reten sinemam?zda, zellikle sansrn etkisiyle psikolojik filmlerin ve kad?n sorunlar?n? konu alan filmlerin ne ?kt???n? gryoruz.
1980li y?llar?n sonunda Yabanc? Sermaye Yasas?nda yap?lan de?i?ikliklerle birlikte Trkiyedeki sinema salonlar?nda Amerikan Sinemas? yap?tlar?na verilen ayr?cal?k ve ncelik, zel televizyon kanallar?n?n yay?n hayat?na ba?lamas? ve video cihazlar?n?n hayat?m?za girmesiyle beraber Trk Sinemas?nda yeni bir dnem ba?lam??t?r. 1990 y?l?ndan sonra sinema salonlar?nda gsterim imkn? bulan yerli yap?m say?s?nda byk d?? grlm?tr. 2000 li y?llara gelindi?inde ise yerli sinemam?zda, popler sinema ve ynetmen sinemas? yer almaktad?r.
Gnmz de Amerikada, Avrupada oldu?u gibi film gsterimleri (400- 450-750 ki?ilik) byk salonlar?n yerine, Al??veri? Merkezlerindeki, daha kk sinema salonlar?nda ( 50-100-200 ki?ilik) gerekle?mektedir. Sosyal hayattaki de?i?im ve televizyon yay?nlar?n?n etkisi bu de?i?imin en byk sebebidir.
Trkiyede 1974 y?l?na kadar sinema e?itimi yoktur. ?lk Sinema e?itimi, Mimar Sinan niversitesi, Sinema Televizyon Enstitsnde Sami ?ekero?lunun nderli?inde ba?lam??t?r. Daha sonraki y?llar da, birok niversite de sinema ve ileti?im faklteleri a?lm??t?r. A?lan bu faklteler sayesinde gnmz de bu alanda al??mak isteyenler kolayl?kla sinema, televizyon e?itimi alma imkan?na kavu?mu?tur.
Erzurum da 2006 2015 y?llar? aras?nda, Uluslararas? Dada? Film Festivalini gerekle?tiren ?irketimiz Trk Sinemas?n?n, ilk y?llar?ndan gnmze kadar retilen yap?mlar?n?, sinema sanat?lar?n?, Avrupa, Amerika, Orta Do?u ve Orta Asya sinema yap?mlar?n? ve sanat?lar?n? Erzurum halk?yla bulu?turmu?tur. Atatrk niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi, ?leti?im Fakltesi ve Edebiyat Fakltesi ?rencileriyle birlikte al??malar yap?lm??, yap?lan bu al??malarla genlerin e?itimlerine katk?da bulunulmaya al???lm??t?r. Genlerimiz sinema sektryle yak?ndan tan??ma imkn? bulmu?lard?r. Yapt???m?z al??malar do?rultusunda ?ehirdeki ilkokul ?rencileri filmlere davet edilmi?, filmlerimiz, Tortum Uzundere Belediye Ba?kan? Say?n Halis zsoy sayesinde, o blgede de gsterilerek blge insan?m?z sanat?larla bulu?turulmu?tur.
Covid 19 dnya da oldu?u gibi lkemizde de sinema sektrn olumsuz manada etkilenmi?tir. Bu salg?ndan belki de en ok etkilenen kesim sanat ve sanat?lar olmu?tur.
Atatrk, lkemizin muas?r medeniyetler seviyesine ?kmas?n?n yollar?ndan biri olarak sanat? da nemli bir yere koyuyor. Onun Sanats?z kalan bir milletin hayat damarlar?ndan biri kopmu? demektir. sznn ne manaya geldi?ini, ya?ad???m?z salg?n sebebiyle ok iyi anlad???m?z? d?nyorum.
Kaynaklar:
a??n? Sorgulayan Sinema Ali Gevgilili Bir levanten ?valye Giovanni Scognamillo Trk Sinemas? Rekin Teksoy Do Dr Ala Sivas Glar Osmanl?dan Cumhuriyete Trk Sinemas? ve Tarih (1918-1950)-Orhan ?stanbul 1960l? y?llar Trk ykcl?nde Sinema Dili ve Anlat?m Teknikleri Birsel Sa??ro?lu Erzurumda sinema kltr Erdal Gzel