Bir dnem s?k tart???l?yordu: Osmanl? Devleti Trklerin devleti mi? diye. Kayna??, Osmanl?n?n, ok uluslu, ok dinli ve ok hukuklu yap?s?yd? herhalde Yenia?la birlikte emperyal bir nitelik kazanan devlet, di?er imparatorluklar gibi siyasi ve sosyal rgtlenmeye sahipti. Paradan btne do?ru ele al?nd???nda, ba?ka uluslara ait kltr ve messeselerin varl???, byle bir yoruma elveri?liydi. Baz? oryantalistlerin fikir ve tespitleri, bu bak??a dayanak te?kil ediyordu. Hmanist bir evrenin zde yanl??a d?tkleri beynelmilel yakla??ma, tarihi ?lber Ortayl?: Ya kime ait bir devletti? sualiyle son noktay? koydu. Di?er taraftan ayn? dnem baz? milliyetiler, Trklerin imparatorluk ierisinde zellikle ynetimden, yani saray ve sivil brokrasiden uzak tutulmas?n? kendi zaviyelerinden yorumlad?lar. Osmanl?y?, kurucu unsura ihanetle sulad?lar. Toprak rejimi nedeniyle mlk sahibi edilmeyen Trkler, zamanla askeri nemlerini de merkezi ordunun glenmesiyle kaybettiler. Ticaret ve zanaat gayrimslim elindeydi, sivil brokraside dev?irmelerin
Tm bu sulamalar, Devleti Aliyyenin son dnemlerinde ba?lam??t?. Ahmet Vefik Pa?an?n valilik y?llar?na ait bir hat?ras?ndan bahsedilir. Gezerken ar??da bir kalabal??a rastlar ve sohbet eder. Etnik kkenlerini merak eder. Kimi Arap, kimi Arnavut kimi Rum oldu?unu syler. Nihayet st ba?? peri?an bir kyl, utanarak: Ha?a huzurdan ben Trkm der. Pa?a, kendisinin de Trk oldu?unu, utan?lacak bir durum olmad???n? ifade eder. Devlet ve Vatan?n as?l sahibi olan Trkn bu mahcubiyeti, Pa?an?n gzlerini ya?art?r. Saray ve idareci s?n?f?n, Trk gebe ve kylsne ynelik, Etrak-? bi-idrak yani anlay??s?z, kavray??s?z Trk nitelendirmeleri, tezlerine destek olur.
Cumhuriyet devrinde, Osmanl?n?n Trk unsura menfi bak???, daha sert ele?tirilerin hedefi oldu. Mlkn sahibi, mtegallibe bir Milletin ikinci s?n?f bir tebaa muamelesi grd? iddia edildi. Dnemin edebiyat?nda, fikri izlerini srmek mmkndr. Yakup Kadri, Halide Edip, Falih R?fk?, ?evket Sreyya gibi kalemlerin hat?rat ve romanlar?, Trkn nceki dnem dram?na, s?kl?kla yer vermektedir. Mesela yeni rejimin ilk y?llar?nda s?k? bir jakoben olan Peyami Safan?n Trk ?nk?lab?na Bak??lar eserindeki yaz?lar?, devri sab?k yaratan cinstendir. 1950 den sonra devrimin ?iddeti azal?p, grece daha demokratik bir hava hkim olunca, eski dneme bak??ta da k?smi yumu?amalar meydana geldi. Trk Tarihine btncl bir bak?? egemen oldu. ?lmi, fikri ve edebi mlahazalarda Osmanl?n?n Trk Tarihinin zirve noktas? oldu?u kabul edilmeye ba?land?. Unutkanl?k ve utan, sahiplenme ve gurura dn?t, yava? yava?
Gemi?e ait tart??malardan, baz? milliyetilerin kafas?nda cevaplanmam?? sorular kald??? anla??lmaktad?r. Hala millet ve milliyetilik mevhumlar?n?, tarihselli?i ierisinde kavrayamam?? nemli bir kitle oldu?unu gryoruz. Milleti dini inanlar? ile tarif etmeye al??an, milliyetili?i O?uz efsanelerinden ba?latan bir fikri amaz?n ierisindeler. Gebe bir halk, Tanr? kelam?n? ykseltmek ve leme nizam vermek lksne sahip oldu?u iin Millet olmam??t?r. Trkler eski a?da milliyeti olduklar? iin Ergenekon destan?n? da yazmam??lard?r. Geri nesnel bir tespitle Trkler, sz gelimi ?ngilizlere gre daha nceden bir millet olduklar?n?n bilincine varm??lard?r. Orhun yaz?tlar?ndan bu kanaate varmak mmkndr. Yorum, nasyonalizme mesafesi ile bilinen ?erif Mardine aittir. Lakin buradaki bilin, ilkel bir Ben ve teki bilincidir. Pragmatist bir amatan do?mu?tur. Nitekim Bilge Ka?an?n Budun u, hkimiyeti alt?ndaki btn kavimleri ifade etmekteydi. Kendi halk kitlesi biz, siyasi ve amans?z rakibi inde teki dir Trk kelimesinin etimolojik izah? bir tarafa, budun ve il kavramlar? siyasi ve iktisadi bir btnl? ifade ediyordu. Tre de zaten toplulu?un ba?l? oldu?u hukuktu
Esasen millet ve milliyetilik modern a??n ocuklar?d?r. Sosyoloji, yani insan toplumunu inceleyen bilimle, tarif ve anlam kazanm??lard?r. Ayd?nlanma dneminde siyasal iktidar?n kayna??na ili?kin, tanr?sal olmayan me?ruiyet tart??malar?, millet kavram?n? do?urmu?tur. Egemenlik, kk mazide dallar? istikbalde olan Millete aittir. Millet, soyut ve mistik tan?m? ile egemenli?in yegne sahibidir. Toplumun szle?me ile kuruldu?unu iddia eden Rousseau gibi filozoflar, i?in teorik yan?n? bu ?ekilde hallettiler. Sonradan egemenli?i kullanacak halk ve vatanda?l?k gibi siyasi kavramlarla, prati?ini olu?turdular. Frans?z Devrimi ile kemale erdikten sonra, btn Dnyaya yay?ld?. Zamanla bu anaforun cazibesine kap?lmayan halk kalmad?. Geri ?ngilizler, Frans?zlardan yakla??k yzy?l nce Grkemli Devrim ile bu fikrin nclleridir. Ancak y?k?c? etki, Frans?z ?htilali ile ba?lam??t?r.
Tarihselli?i ierisinde: Bizim Milliyetili?imizin Bat?daki ile alakas? yoktur ?eklindeki hamasetin, ilmi bir k?ymeti yoktur. Son sekiz yz y?ld?r, bilim ve sanata ciddi bir katk?m?z olmad??? gibi, d?nce hayat?na katk?m?z da s??d?r. ?nsanl?k tarihinde ???r aan iktisadi, itimai ve siyasi d?nceler, Bat? Medeniyeti ne aittir. Prof. Dr. Ahmet Arslan, esasen ba?ka bir medeniyetin de kalmad???n? iddia etmektedir. Urfal? Filozofumuz; gemi?te M?s?r, Maya, Smer gibi ayr? medeniyetlerin ayn? dnemde varl???n? kabul eder. Ancak kreselle?en bugnk yeryznde, ba?ka bir medeniyetin do?umuna imkn kalmad???n? savunur. Temellerini Yunan akl?, Roma nizam? MAYIS 2021 33 ve Hristiyan ahlak?nda bulan Bat? Medeniyeti, insanl???n sahip oldu?u biricik medeniyettir art?kBilim, sanat ve inan konusundaki e?ilimleri, maddi kltre ait retilen tm malzemenin, arz?n en cra k?esine kadar nfuz etmesi, Hocaya hak verir niteliktedir. Yani acar bir k?s?m politikac?lar?n : Kendi hikyemizi yazmak vecizesi ile duygular? ok?ad???na bakmay?n. Siyasal ?slamc?lar?n mmet Birli?i ile Kurulacak ?slam Medeniyeti ve Milliyetilerin Trk-?slam Kltr ve Medeniyetinin Yeniden ?hyas? zlemlerinin, lirik bir hlyadan teye gemesi, pek mmkn gzkmemektedir. Hikyeyi yazan yazm??t?r!
Millet ve milliyetilik meselesine dnersek, tarihsel seyri anlat?lanlar? do?rulamaktad?r. Milliyetili?in tarihimizdeki zel ismi Trklktr. Bizde ilk Trklk faaliyetleri, ilmi ve edebidir. Ayd?nlanman?n etkileri yine ge ula?m??t?r bu topraklara Tanzimattan sonra Mustafa Re?it Pa?an?n Avrupaya gnderdi?i talebeler, yeni fikir ve metotlarla geri dndler. Gazetecilik giri?imleri ile birlikte dilde sadele?me al??malar? bu dnemlere rastlar. Agh Efendi ve ?inasi nclk etmi?lerdir. Ayd?nlanma, bilginin halka ula?t?r?lmas?n? hedefler. Sreli ve sresiz yay?nlarla, halk?n anlayaca?? bir dille bilgi nakledilir. Bilgiyi elde etmek, kopyalamak ve nakletmek medeniyetin zdr asl?nda Ancak Ortaa? sonras?, gzlem ve deneye dayal? yeni bilgi, dogmalardan kurtar?lmak istenen geni? halk y???nlar?na, yeni metotla ula?t?r?l?r. Hatta Ayd?nlanma dneminde Diderotun ba??n? ekti?i Ansiklopedistler, ak?l a??n?n hazinelerini, byk bir al??mayla halka arz ederler. Bizde bu faaliyet XIX. yy. sonlar?na do?ru Ahmet Vefik Pa?a, ?emsettin Sami arac?l???yla k?smen icra edilebilmi?tir. Yani yz elli y?l sonra
Gazetecilik ve yeni fikirlerin misyonu, ?inasiden sonra ?rencileri Nam?k Kemal, Ziya Pa?a ve Ali Suaviye gemi?tir. Mustafa Re?it Pa?an?n byk mitler ba?lad??? bu genler, Pa?an?n prensleri Ali ve Fuat Pa?a taraf?ndan pek tutulmam??t?r. S?k s?k anla?mazl??a d?p, solu?u Avrupada alm??lard?r. Hrriyet, Msavat, Uhuvvet sylemleri herhalde ricali devleti korkutmu?tur. Sadrazamlar?n endi?elerinin kendi a?lar?ndan hakl?l???, me?rutiyet sylemleri ve sonras?nda ya?ananlarla anla??lm??t?r. ??te milliyetili?in ilk izleri bu genlerde grlr. ?z demekteyiz, zira onlardaki Vatan ve Millet kavramlar? oturmu? bir d?ncenin rn de?ildir. zellikle Nam?k Kemal iin Bu kavramlar? kullan?rken, Osmanl? tebaas? ve siyasi s?n?rlar?n? d?nr. Bir Trklk bilinci olu?mam??t?r. l ierisinde, d?nce ve eylemleri kar???k, nam? di?er Sar?kl? ?htilalci Ali Savide biraz daha net bir Trklk bilinci grnr. Her ne kadar Osmanl? Milliyetili?i yapsalar da, fikirleri ile etkiledikleri Ahmet Vefik Pa?a, Sleyman Hsn Pa?a gibi devlet adamlar?, daha net bir Trklk izgisi ta??rlar. Trk dili, tarihi, kltr zikredilir. ?lmi Trklk, XVIII. yzy?ldan itibaren Bat?l? Trkologlar eliyledir. Frans?z, Macar, Rus gibi tarih, dil, etnograf ve antropologlar?n eski Trk tarih ve kltrne dair eserleri, ??pka Kahraman? Sleyman Hsn Pa?a taraf?ndan askeri okullarda okutulmaya ba?lan?r. Trk Milli Tarih ve Kltrnn tedrisi, bu dnem de ba?lar. Ve yzy?l?n sonunda yeti?en ilk Trkler, yine bu dnem ekilen fidan?n meyveleridir...
Tespitlerimize gre, ilmi ve fikri olmak iddias?yla yaz?lan ilk eser Eski ve Modern Trkler isimli kitapt?r. Mellifi Mustafa Celalettin Pa?a, ?air Naz?m Hikmetin annesi taraf?ndan byk dedesidir. Polonya mltecisi olan Pa?a, Osmanl? Ordusunda subay olarak bulunmu?, byk yararl?l?klar gstermi?tir. Frans?zca olarak yazd??? kitap 1869 da bas?lm??t?r. 2014 y?l?nda ilk defa Trke ye evrildikten sonra, bizde okuma f?rsat? bulmu?tuk. An?tkabirde, Atatrkn okudu?u kitaplar blmnde, Frans?zca bir nshas? vard?r. Mustafa Kemal bu eseri, yanlar?na not alarak, sat?rlar?n alt?n? izerek okumu?tur. Bilimsellikten uzak gr?ler bulunsa da, ilklerden olmas? ve asl? Trk olmayan biri taraf?ndan Trklk sevdas? ile yaz?lmas? nemlidir.
Entelektel Trklk faaliyeti ?emsettin Sami etraf?nda ?ekillenmeye ba?lar. Adeta mritleri olan Bursal? Tahir , Necip As?m, Veled elebi gibi genler, dil zerine yeni bir ekol olu?tururlar. Trk diline byk hizmetleri olan ?emsettin Sami de aslen Arnavuttur. evresinde olu?an, edebi Trklk faaliyetlerinin mdavimlerinden, Mehmet Emin Bey, Ben bir Trkm dinim, cinsim uludur diye ba?layan m?sralar?yla, mphem bir taraf b?rakmadan milletinin ad?n? btn leme ilan eder.
Ayn? dnemlerde Osmanl? topraklar? d???nda ya?ayan Trk mnevverleri aras?nda da ilmi ve edebi Trklk faaliyetleri grnmektedir. Kazandan Akurao?lu Yusuf, K?r?mdan ?smail Bey Gasp?ral?, Azerbeycandan A?ao?lu Ahmet, Hseyinzade Ali ve biraz daha ncesinde Ahundzade Mirza Feth Ali Bey gibi isimler Trklk faaliyetlerini yrtrler. Gasp?ral? d???ndakiler s?k s?k ?stanbulda gelirler. yle ki bask?n?n artt??? y?llarda Yusuf Bey ve di?erlerinin Osmanl?ya giri?leri bile yasaklan?r. ??te bu nedenle, Trkl?n siyasi manifestosu kabul edilen z Tarz-? Siyaset isimli makale, 1904 y?l?nda, ilk defa M?s?rda Trk isimli gazetede say?da tefrika edilir.
Malum oldu?u zere, Abdlhamitin bask?c? rejimine kar??, me?rutiyet yanl?s? hiziplerin bir araya gelmesi ile kurulan ?ttihat ve Terakki Hareketi, bu tarihlerde giderek kuvvetlenmeye ba?lam??t?r. Nveleri ilk defa 1890 lar?n ba??nda olu?an gizli cemiyetin, o y?llarda siyaseten Trk bir izgide bulunmad??? a?kt?r. ok sonralar?, 1910 lu y?llarda davet zerine Selanikten ?stanbula gelen Ziya Gkalp ile birlikte, ?ttihat ve Terakkide gl Trklk rzgrlar? esmeye ba?lar.
Ziya Gkalp Trk Milliyetili?i fikriyat?nda gerek bir kilometre ta??d?r. Nazari ve ameli bak?mdan dnemini ve sonras?n? ok etkilemi?tir. Durkheim sosyolojisini ve Leon Cahonun tarihini ok iyi bilmektedir. Hatta Durkheimin Ziya Beyin baz? yaz?lar?n? okuyunca, ?arkta kendisini bu kadar iyi ett etmi? birinin bulunmas?na hayret etti?i sylenir. Byk bir d?nr olan Ziya Gkalp, Trkl?n tart??mas?z en byk teorisyenidir. Yan? s?ra vefat?n?n ard?ndan Mustafa Kemal: Biyolojik babam Ali R?za Beydir. Fikirlerimin babas? ise Ziya Beydir zntl szleriyle ne kadar etkilendi?ini ifade eder. Gkalpin bir ?iirinin: Bir lke ki camiinde Trke ezan okunur diye ba?lamas? ve bir zaman sonra Atatrkn tasarrufu ile ezan?n Arapa okunmas?n?n yasaklanmas? bir arada d?nlrse, Cumhuriyet Devrimleri zerindeki etkisi, daha iyi anla??labilir.
Gkalpin fikri ve ilmi etkileri, alt?n zincir diye nitelendirilen Mmtaz Turhan ve talebesi Erol Gngr incelendi?inde daha iyi anla??lmaktad?r. Gkalp sosyolojiyi, Turhan tecrbi psikolojiyi bu topraklara ta??yan limlerdir. Erol Hoca, kltr ve medeniyet zmlemeleri ile Trk Milliyetili?ini en iyi ett eden bilim insan?m?zd?r. Maalesef bu lnn arkas?ndan Trkl? imar eden ve yeni bir ?ey syleyeni bulmak zordur. Fikri derinlik bak?m?ndan, belki merhum Durmu? Hocao?lu istisna tutulabilir
Elbette Trklk fikri zerine, Cumhuriyet sonras? kalem ve kelam? ile e?ilmi?, ba?ka birok isim vard?r. 1940 dan sonra Hseyin Nihal Ats?z?n co?kusu, 1970 den sonra ilk defa Trkleri siyasi olarak bir araya getiren Alparslan Trke?in aksiyonu nemlidir.
?simlerden ziyade, Milliyetilik fikrinin lkemize nas?l dhil oldu?una ili?kin birka kelam etmek istemi?tik. Trk Milliyetili?i fikrini ifade eden Trkl?n, XX. yzy?l ba??ndan itibaren ilmi, edebi, fikri ve siyasi serveni ayr? bir bahistir. Bu mevzu hakk?nda bizim inceleme imkn? buldu?umuz eserleri, yetersiz buldu?umuzu itiraf etmek isterim. Ya?ayan birka akademisyenin al??malar?ndaki zensizlik ve sathilik gzmze arpt?. Hala en k?ymetlileri, mahsus Trklk zerine olmasa dahi, Hilmi Ziya lken ve Bernard Lewisin, emek ve metodoloji bak?m?ndan, o de?erli al??malar?d?r herhalde... Yusuf Akuran?n Trkl?n Tarihi eseri, aynel yakin bilgiler nedeniyle k?ymetlidir. Lakin vefat? dolay?s?yla sadece bir dneme hasredilmi?tir.
Bizim anlatt?klar?m?z ise, gen ara?t?rmac?lar iin belki bir anahtar ya da e?er mr vefa ederse, ileride yazacaklar?m?za mukaddime olur