16 ?ubat gn Erzurum tarihi iin asla unutulmamas? gereken kara bir gnn y?ldnmdr. 105 sene nce 16 ?ubat 1916 gn Rus ordusu Erzurumu i?gal etmi?ti. 2 sene 25 gn sren i?gal gnleri Erzurum iin ok byk ac?lar? beraberinde getirmi?tir. Rusyada meydana gelen 1917 devriminin sonras?nda Trk topraklar?ndan ekilen Rus kuvvetlerinin yerini h?zla Ermeni birlikleri doldurmu?tu. Moskova, Londra ve Paris geninde yapt?klar? gr?meler neticesinde ba?kenti Erzurum olan Trabzondan ?skenderuna kadar ba??ms?z bir Ermenistan Devleti ryas?yla harekete geen Ermeniler zellikle Do?u Anadolu Blgesinde e?i benzeri grlmemi? bir katliam politikas? uygulam??lard?r.
Gerek Rus i?gali dneminde gerekse Ruslar?n Erzurumdan ekilmesinden sonraki k?sa sreli Ermeni idaresi dnemde ya?anan ok s?k?nt?l? gnlerde Azerbaycan Trkleri Erzurum halk?na yard?m etmek iin adeta seferber olmu?lard?r. Hac? Zeynelabidin Tagiyev ba?kanl???nda 1905 y?l?nda Bakde kurulan Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin Erzurum ve blgesindeki harpzedelere yard?m yapma giri?imleri Ruslar taraf?ndan zellikle engellenmek istenmi?, bu hususta Cemiyetin Tiflis Ba? Temsilcisi Dr. Hsrev Pa?a Bey Sultanovun stn gayretleri sonucu Cemiyet yard?m konusunda izin alabilmi?tir.
Rus ynetiminden gerekli izinleri alan Cemiyet i?galden 4 ay sonra haziran ay?nda temsilcilerini Erzuruma gndermi? ve ?ehirde n al??ma yapt?rm??t?r. Cemiyet ad?na Erzuruma gelen General Mayor Han Tali?inski ve ?lyasov Erzurum halk?n?n acil ihtiyalar?n? kar??lamak iin birtak?m al??malarda bulunduktan sonra ?ehirden ayr?lm??lard?r. ?lk heyetin verdi?i bilgiler do?rultusunda Cemiyet temsilci olarak Genceli Seyidovu Erzuruma gndermi?tir. Seyidovla birlikte Salman Han, Abdulmabud ve R?za Ahmet isimli di?er Cemiyet-i Hayriye yeleri de Erzuruma gelmi?tir. Gerek ilk heyet gerekse daha sonra gelen heyet Erzuruma ok byk miktarda yiyecek, giyecek ve ihtiya malzemesi getirerek Erzurumlulara da??tm??lard?r.
Seyidov Muammas?
Tahminlerimize gre Seyidovun Erzurum gnleri yakla??k 18 ay srm?tr. Seyidovun bu sre ierisinde Erzurumda yapt??? i?lerle ilgili baz? bilgileri dneme ait hat?ralardan ?renebiliyoruz. Kantarc?zade Hac? Mustafa Efendi, Te?kilat-? Mahsusa Mfreze Komutan? Eblhindili Cafer Bey, Tellibeyzade Hac? Faruk Efendi, Refik Sava??, Ahmet Hrba?, Mehmet Nusret Efendi hat?ratlar?nda Cemiyet-i Hayriyenin faaliyetlerinden ve Seyidovdan bahsetmi?lerdir. Hat?ratlarda genel olarak al??kan, kahraman, gz pek, zeki, ak?ll? ve te?kilat? bir ki?ilik olarak zikredilen Seyidovun kimli?ine ve ki?ili?ine ili?kin detayl? bir bilgiye ise rastlayam?yoruz. Kantarc?zade Hac? Mustafa Efendi hat?ralar?nda Seyidovu, Genceli Seyidov ?eklinde zikretmi?tir. Tellibeyzade Hac? Faruk Efendi ise hat?rat?nda Seyidovu Mir Cafer Seyidov ?eklinde zikretmi?tir. Cemiyetin Tiflis Ba? Temsilcisi Dr. Hsrev Pa?a Bey Sultanov ise Karda? Kme?i dergisinde yay?mlad??? Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi Harpzedelere Yard?m ?ubesinin Faaliyeti ba?l?kl? makalesinde blgeye yard?m iin gnderilen Cemiye-i Hayriye yeleri aras?nda D. Seyidov isimli bir ismi zikretmi?tir. Tahsin Akgn ise Tarih Yolunda Erzurum Dergisinin 11-12. Say?lar?nda yay?mlanan ?ki Reise ?ki ?ftira ba?l?kl? yaz?s?nda Seyidovun as?l ad?n?n Seyyit oldu?unu yazm??t?r. Dr. Hsrev Pa?a Bey Sultanovun zikretti?i D. Seyidovla, Tellibeyzade Hac? Faruk Efendinin zikretti?i Mir Cafer Seyidov ayn? ki?iler midir? Muhtemelen yledir. Buna dair herhangi bir net bilgiye sahip de?iliz. Bu konuyu netle?tirmek iin gerek Trkiyede gerekse Azerbaycanl? bilim insanlar? dostlar?m?z nezdinde yapt???m?z al??malarda ?u ana kadar kesin bir bilgiye ula?abilmi? de?iliz. Prof. Dr. Bingr Snmezin yay?na haz?rlad??? Akif A??rl?n?n Nargin Sar?kam?? Kafkas Cephesi Esirlerinin Dram? isimli eserde kaydetti?i bir cmle bu muamman?n zm iin bir ipucu niteli?indedir: Azerbaycan Merkezi Devlet Ar?ivi'nin 355. klasr tamamen Bak Mslman Hayriye Cemiyeti'nin 1916-1917 y?llar?nda Trklere yapt?klar? yard?mlar? gsteren belgelerden olu?maktad?r. Zikredilen belgelerin Trkiyeli veya Azerbaycanl? bilim insanlar?m?z taraf?ndan detayl? ?ekilde incelenmesi Seyidov muammas?na belki de cevap verebilecektir.
Erzurum halk?n?n can?n?, hakk?n? ve hukukunu korumak iin canla ba?la mcadele eden ve yine Erzurumda Ermeni baltalar? alt?nda can veren Seyidovun ve arkada?lar?n?n mezarlar? bugn ne yaz?k ki belli de?ildir. Tek bildi?imiz yine hat?rat yazarlar?n?n tan?kl?klar?yla Seyidovun ve arkada?lar?n?n Grckap?dan Kongre Caddesine giden yol zerindeki amurlu Sokakta katledilmi? olduklar?d?r.
Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin Erzurumdaki Di?er yeleri
Bu dnemde Erzurumun ilelerine gelen di?er Cemiyet-i Hayriye temsilcileri de ok nemli faaliyetlerde bulunarak Erzurumlular?n her trl yard?mlar?na ko?mu?lard?r. Hasankalede Abdullah Sultanov, H?n?sta ?dris Akusov, ?spirde Ali ve Hasan Beyler ile Ru?en Bey Efendiyev, Oltuda ?smail Nazaraliyev isimlerini zellikle zikrederek hat?ralar?n? ya?atmam?z gereken byk kahramanlard?r.
Erzurum Karde? Kme?i Mzesi
Yine yukar?da zikretti?imiz hat?ratlardan ?rendi?imiz bir di?er bilgi ise Seyidov ba?kanl???ndaki Cemiyet-i Hayriyenin Ulu Cami kar??s?nda, Camii Kebir Mahallesinde Hac? Hayri Efendinin (veya Hac? Sabri Efendinin) evini merkez olarak kulland???d?r.
Bu ufak bilgi k?r?nt?s?, Erzurum ?ehrinin Karda? Kme?inin tarih hat?ras?n? ya?atmak iin yapabilece?i ok nemli ve vefakr bir i? iin bizlere ilham veriyor.
Erzurum Byk?ehir Belediyesi taraf?ndan Erzurum Kalesi ve evresinde yap?lan tarih evre dzenleme al??malar? kapsam?nda in?a edilen eski Erzurum evleri formundaki evlerden birisinin Karda? Kme?i Mzesi olarak tesis edilmesi Erzurum ?ehrinin byk bir vefa borcunu eda etmesine vesile olacakt?r. Bu amala Erzurum sivil mimarisinin sembol eserlerinden birisi olan Z?rn?kl? Vehbi Beyin evinin Erzurum Byk?ehir Belediyesi taraf?ndan Karda? Kme?i Mzesi olarak ?ehrimize kazand?r?lmas?n? teklif ediyoruz.
Azerbaycan Cumhuriyeti nezdinde Azerbaycandaki ar?ivler, niversiteler ve mzeler ile yap?lacak ortak bir al??ma ile Trkiye Azerbaycan karde?li?ine rnek te?kil edecek ve gelecek nesiller iin ok nemli eserlerin temelini olu?turabilecek e?siz bir al??man?n Erzurumda yap?lm?? olmas? Erzurum iin ok byk bir paye olacakt?r.
Haz?rlanacak mzeye ili?kin al??malara vakit geirilmeden ba?lanmas? durumunda KARDA? KME?? MZES?nin a?l??? Trkiye ve Azerbaycan Cumhuriyetleri Cumhurba?kanlar? taraf?ndan 12 Mart 2022 tarihinde Erzurumda yap?labilir.
Erzurumun ac? ve kara gnlerinde canlar? pahas?na Erzurum halk?n?n yan?nda durmu?, bu u?urda canlar?n? feda etmi? Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin kahraman evlatlar? bugn Erzurumun aziz vatan topra??nda yatmaktad?rlar. Onlar?n aziz ve byk hat?ralar?n? ya?atmak ve onlar? gelecek nesillere tan?tmak ise Erzurumu yrekten seven herkesin asli grevlerindendir. Unutulmamal?d?r ki bu u?urda yap?lacak her trl kltrel al??ma Trkiye ve Azerbaycan karde?li?inin daha da kkle?mesine, daha da geli?mesine imkn sa?layacakt?r. Yine unutulmamal?d?r ki Ankaray? ve Baky birbirine ba?layan gnl kprlerinin temelinde Trkiye ve Azerbaycan halklar?n?n tarihten szlp gelen ortak ac?lar?, ortak kayg?lar?, ortak sevinleri ve karde?likleri vard?r.
Erzurumda ifte Minareli Medreresenin kolonundaki oyma ta? deseninin ayn?s?n? Bakde ?irvan?ahlar Saray?n?n ta? duvarlar?na i?leyen ruh ayn? ruh de?il midir?
Byk Trk Hac? Zeynel Abidin Tagiyevin,
Aziz ?ehitlerimiz Genceli Seyidovun ve arkada?lar?n?n,
Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin btn kmekilerinin ve
Btn Karaba? ?ehitlerimizin aziz ruhlar?na sayg?yla
KAYNAKLAR
Akif A?IRLI; Nargin Sar?kam?? Kafkas
Cephesi Esirlerinin Dram?, Yay?na Haz?rlayan:
Prof. Dr. Bingr SNMEZ, Bab?ali Kltr Yay?nc?l???, ?stabul, 2013.
Erzurumlu Tellibeyzade Hac? Faruk Efendi;
Erzurumun Kara Gnleri, Yay?na Haz?rlayan:
Yunus Zeyrek, Dergh Yay?nlar? Erzurum Kitapl???, ?stanbul, 2014.
Tahsin AKGN; ?ki Reise ?ki ?ftira, Tarih
Yolunda Erzurum, Say?: 11-12, ?stanbul, 1962.
Betl ASLAN; I. Dnya Sava?? Esnas?nda
Azerbaycan Trklerinin Anadolu Trklerine
KARDA? Kme?i (Yard?m?) ve Bak Mslman
Cemiyet-i Hayriyesi, Atatrk Kltr Merkezi
Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 2000.
Ahmet HRBA?; 1918 Erzurum Katliam?,
Neden ve Nas?l Oldu?, Ermeniler Hakk?nda
Makaleler Derlemeler, XX. Y?l Arma?an?, Cilt: II,
Atatrk niversitesi Yay?nlar?, No: 535, Ankara,
1978.
Yavuz ASLAN; Erzurumda Ermeni Mezalimi Hakk?nda Kantarc?zade Hac? Mustafan?n
Hat?ralar?, Atatrk niversitesi A??TED, I/6,
Erzurum, 1993.
M. Fahrettin KIRZIO?LU, Kurtulu?unun
Be?inci Haftas?nda Erzurumu Anlatan Bir Mektup Ermeniler Hakk?nda Makaleler Derlemeler,
XX. Y?l Arma?an?, Cilt: II, Atatrk niversitesi
Yay?nlar?, No: 535, Ankara, 1978.