Bakye geldi?imizi haber alan Karsl? berber Mustafa Efendi ile Yeni Gazili Halit gelip bizi buldular. nk arkada?lar?ndan Berber ?smail Efendi de benimle beraberdi.
Burada birok haber ald?k. Bizlerden sonra, Berber Mustafa Efendiyi de ailesiyle birlikte Bakye srm?ler. E?i, 2 ya??ndaki ocu?u Glizar ile tramvaydan inerken d?m?ler, kendisi yaralanm??, zavall? ocukca??z?n aya?? k?r?lm?? oldu?undan ikisinin de Tagiyevin hastanesinde tedavi edilip ?kar?ld???n? sylediler. ?imdi Berber Mustafa Efendi U?urlu soyad?n? alm??, Bizim Berber diye bir salonu var. O aya?? k?r?lan Glizar is ?stanbul T?p Fakltesinden Di? Tabibi olarak mezun olmu?, Karsta byk bir muayenehane am??, al???yorlar.
Bakde ?smailiye Binas? Cemiyeti Hayriye Genel Merkezi
Baky Berber Mustafa Efendi ile gezdim. ?lk i? olarak Bak Cemiyeti Hayriyesine gittik, orada ileri gelenlerle tan??t?k. Burada istikll a?k?yla cemiyetler kurulmu?, durmadan al???yordu. O oturdu?umuz ?smailiye Binas?nda Musa Nagiyevin 50 yatakl? misafirhaBAK VE AZERBAYCANDA GRDKLER?M Fahrettin Erdo?an MART 2021 51 nesi vard? ki; her gelen Trk yolcusu burada aylarca kal?r, yiyeek ve yataklar? temin edildi?i gibi, ama??rlar? y?kan?r, btn masraf Nagiyevin kasas?ndan denir, misafirlerden bir tek kuru? bile al?nmazd?. 3.000 sabit koltu?u olan byk bir salon vard?, kad?nlara ait yukar?da localar mevcuttu. Bak Trkleri btn y?k?ncaklar?n? burada topluyorlard?. Bu muhte?em binay? Nagiyev Cemiyeti Hayriyeye ba???lam??t?. Nagiyevin ?smail ad?nda, gen ya?ta vefat eden bir o?lu varm??. Binas?n?n sekizinci kat?nda o?lunun heykelini bir oda yapt?r?p koydurmu? ve buraya ?smailiye denmesi buradan ileri gelirdi.
A?a Musa Nagiyev 27 ya??nda vefat eden ?smail Nagiyev
Bundan ba?ka 200 yatakl? bir de yetimhanesi vard?. Buraya cepheden toplanan kimsesiz ocuklar getirilerek bak?mlar? sa?lanm??t?. Bakde kald???m?z?n haftas?nda Tagiyev Hac? Zeynel Abidin Efendinin ziyaretine gittim. Bakdeki her zengin Trkn evinin kap?s?nda Da??stanl? Avar ve Lezgilerden bir kap?c?s? bulunuyordu. Gitti?im evin kap?c?s? derhal Hac?ya haber verdi. Kabul edildim. Arkada??m ?brahim Efendi ile Hac?n?n elini ptk, yer gsterdi, oturduk. Kim oldu?umuzu sordu. Kendimizi tan?tt?k. Trk esirleri oldu?umuzu ?renince, yerinden kalkt?, elimizi s?kt? ve gzlerimizden pt. Hac? 50-60 ya?lar?nda Azerbaycan Trklerinden, din bir ihtiyard?. ok ho? sohbeti vard?. Trk ordular?n?n Kafkasya ve Bakye geleceklerine inanm?? oldu?u iin, bize y?lmadan al??mam?z? tavsiye ediyor, btn servetini Trklk ve kurtulu? u?runda sarf edece?ini vadediyordu. Sava??n ikinci y?l?nda Hac? byk bir hastal?k geirdi. Btn Trkistan gazeteleri onun s?hhatiyle ilgili olup, gnde iki defa s?hhatine ait haber yaz?yorlard?. Bir gn, Hac?n?n son gnlerini ya?ad???n? ve cemiyet adamlar?n? ba??na toplat?p, vasiyetini yapaca??n? haber veriyorlard?. Bak halk? evinin etraf?n? sarm??t? ve Hac? ?yle vasiyet ediyordu:
Cemaat, ben bugn lece?im, Trkler mutlaka Bakye gelecektir, gelen ordunun komutan?na benim vasiyetimi syleyiniz, orduyu ekerek nnde bandolar?yla benim mezar?m? i?neyip gesinler, ruhum ancak o zaman ?adolur. ?ehrin en yksek mevkiinde bulunan 800 odal? ve 8 milyon alt?n rubleye yap?lan bu binay? Enver Pa?aya ba???lad?m, karargah?n? bu binaya kursun.
Bu haber yay?l?na btn Trkler yeis ve znt iinde kalm??lard?. Hac?n?n lm haberini ve cenaze trenini gazeteler haber vererek diye beklenirken, tekrar kurtulmaya yz tuttu?unu yazmaya ba?lad?lar. Tekrar Bak cemiyetini ba??na toplayarak ikinci bir vasiyet yap?yor:
Bu hastal?ktan kurtulu?umun sadakas? olarak Baknn ortas?nda bulunan arazimin iine bir aminin temeli at?lacak ki, btn Bak Mslman Trklerini bayramlarda iine alacak adar byk olacak, sonra 200 yatakl? bir hastane ve 100 ?renci alacak kadar okul temellerinin at?lmas? iin 3 milyon alt?n sarf?na emir veriyorum.
Trk Milletinin byk hizmetkr? Hac? Zeynelabidin Tagiyev
Hac? hastal?ktan kurtuldu, halk da Tanr?ya ?kredip sevindi. Ziyaretimizde Hac? bize ok iltifatta bulundu, ay, pasta ikram etti, elini perek ayr?ld?k. ?kamet etti?i ka?ane fevkalade muhte?em oldu?u iin insan iinde iken ne taraf?na bakaca??n? ?a??r?rd?. Bina yap?l?p e?ya yerle?tirilme i?i tespit edilirken Moskovadan 8.000 lira cretle tutulmu? olan bir mhendis yerle?tirmeyi bir plan dahilinde yerinde yap?yordu. ar Nikola Kafkasyaya geldi?inde Hac?ya bu evde misafir olmu?tu. Hac?n?n Bakde 800den fazla muhte?em evleri vard?. Kafkasya ve Azerbaycandaki yirmi ?ehirde hem okullar? hem de hastaneleri vard? ki, btn masraflar? Hac?n?n btesinden ?kard?.
Bakdeki yetimhaneleri de gidip gezdim. Erzurum cephesinden getirilen bin kadar ocuk ve kad?na burada bak?l?yordu. Her 10 ocu?un bir hizmetisi olup her cuma gnlerinde ayr? ayr? renkte elbiseler giydirilerek gezmeye ?kart?l?yordu. Okuma a??ndakileri gnde 4 saat okutturuyorlar, 4 saat de iplik fabrikas?na gtrp, kutulara doldurulan iplik makaralar?n? kulplu sepetle ocuklar byk sand???n yan?na tryorlar ve bykler de sand??? dolduruyorlar. Hac?n?n bir yandan milyonu artarken, buna at ba?? giden o kadar da hayr? art?yordu. Hac?n?n yksek tahsili yoktu, yaln?z ilk tahsili vard?. Ticaret i?lerinde ve siyasette biricikti; i?lerini herkesten daha ileriye gtrmesini biliyordu. 1900 y?l?ndan sonra kendisine Neft Petrol Kral? ad? verilmi?tir.
Hac? Trk birli?i iin ok emek ve para sarf etmi?ti. Ahundlar ve Hocalar da ne ?iilik ve ne de Snnilik vard?r yaln?z hak dininde Mslmanl?k ve milliyet bahsinde de yaln?zca Trklk vard?r diye vaaz ve propaganda edenlere 1000 lira ikramiye veriyordu. Bir Kafkasl? Snni ile bir Azerbaycanl? ?ii k?z ve o?lana patanl?k yapanlara ve bunlar? evlendirenlere 3.000 lira ikramiye veriyordu. Kendisi de bu maksatla Da??stanl? Snni biri ile evlenmi?ti. Sava? esnas?nda Trkiye cephesinden gelen Rus ve Ermeni subaylar? ile erlerinin yan?nda her kim bir Trk kad?n?n? grp de ellerinden almak iin cemiyete haber verirse; ona da derhal 3.000 lira mkafat verdiriyordu. Hac? bu siyaseti ile ve paras? ile Kafkasyadaki Trk birli?inin kurulmas?na al???yordu.