Morgov K??las?
Morgov K??las?, Yakutiye Medresesinin gney bat? ynnde Cumhuriyet Caddesi ve Mumcu Caddesinin kesi?ti?i noktada bulunuyordu. (Foto?raf 1) Sonradan yap?lan bu k??la, Yakutiye Medresesinin btn gzelli?ini glgede b?rakarak deta hapsetmi?ti.
Buras?, Osmanl? dnemi eseri olup yenieri k??las? olarak adland?r?ld??? iin zamanla bulundu?u konum itibariyle Yakutiye K??las? denilmi?tir.2 Morgov K??las?n?n ne kadar yerli ve mill oldu?unun anla??lmas? iin yap?m y?l?n?, Osmanl?n?n Cihan Devleti unvan?n? ald??? ve en gl oldu?u dnemlere kadar gtrlebilir.3 Osmanl? Devletinin son dnemlerinde yenieri k??las?n?n bulundu?u blgeye yeni bir k??la yap?ld??? gze arpmaktad?r. K??la, kemerli bir kap?ya sahip oldu?undan giri?ler buradan yap?larak Ya1 ?smail Habib Sevk, Yurttan Yaz?lar, 2002 Ankara, 358. 2 Konyal?, Abideleri Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, 302. Beygu, Erzurum Tarihi, Abideleri, kitabeleri, 150. 3 Doktor ?erif Bey, Erzurum Vilayet-i s?hhi ve itima Co?rafyas?, (Haz?rlayan: Murat Kku?urlu), 80. 4 Konyal?, Abideleri Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, 113,302. 5 Hamza Gndo?du, Erzurum Lalapa?a Klliyesi, Ba?bakanl?k Bas?mevi,1992 Ankara, 63. 6 Evliya Celebi Seyahatnamesi, Tam Metin 1,2 Cilt, ?stanbul 2003, 546. kutiye Medresesine ula??l?yordu. Kanuni taraf?ndan yapt?r?lan Beylerbeyi Saray? da bu blgede bulunuyordu.4 Erzurum Beylerbeyi Lala Mustafa Pa?a taraf?ndan Beylerbeyi Saray?n?n etraf?na e?itli k?kler in?a edilmi?ti. Erzuruma gelen beylerbeyi grevindeki ki?iler taraf?ndan, bu k?ke yeni ilave yap?lar eklenmi?tir. Yap?lan ilk ilave yap? ise Tekezde Mehmet Pa?a taraf?ndan in?a ettirilmi?tir.5 Evliya Celebi Seyahatnamesine de konu olan Erzurum Beylerbeyi Saray? ?yle anlat?lmaktad?r:
Yz on adet kat kat odalar,
fevkani ve tahtani divanhaneleri ve yksek k?kler olup, irem
ba?? gibi bahesinde Tayyar
Pa?a k?k, Tekeli Pa?a k?k
vard?r. Saray meydan?nda her
zaman cirit oynan?r bu saray?n
iki kap?s? var, biri divan kap?s?
ki, ?ad?rvan zerinde yksek bir
kap?d?r. Di?eri ise u?run kap?s?d?r ki her zaman kapal?d?r.
Yakutiye Medresesinin yan?nda bulunan k??lan?n in?as?, 1796 y?l?nda III. Selimin gzde valilerinden olan Erzurum Valisi Yusuf ?zzet Pa?a taraf?ndan yapt?r?lm??t?r. K??lan?n yap?m?nda kullan?lan para blgedeki zemet, t?mar ve e?kinciyan bedeliyesi gibi devletin gelir getiren vergileri olmu?tur. K??lan?n kurulu? amac?, topu birliklere ev sahipli?i yapmak, srat toplar? ve arabalar?yla mhimmatlar?n ya?mur ve kar sular?ndan etkilenmemesi iin korunakl? bir yap?ya ihtiya duyulmas?d?r. Bu vesile ile k??lan?n yap?lmas? iin yetkililer taraf?ndan uygun bir mahal ara?t?r?lmaya ba?land?. Yap?lan ara?t?rma ve ke?ifler sonucu, vali kona??n?n k?ble taraf?na biti?ikteki bo? arsa uygun grld. K??lan?n yap?m maliyeti, 2.946 kuru? olarak tespit edildi. Yap?lacak olan k??lan?n sahip oldu?u zellikler ise ?yleydi: ?ki selaml?k, bunlar iinde iki?er oda, kahve odas?, top mhimmat?n?n konulmas? iin drt oda ve k??lan?n d???nda iki kulbe.7 Yap?lan al??malar sonunda Erzurum Vali Saray?n?n gney taraf?na yeni bir k??la in?a edildi.
Rus arl???, 14 Nisan 1828de Osmanl? Devletine kar?? sava? ilan etti. Bunun zerine Bab-? Ali, 20 May?s 1828de sava? karar? ald?. Rus birlikleri, Rumeli ve Anadolu zerine harekete getiler. 1829un yaz?nda Rus ordusunun ilerleyi?i kar??s?nda etki gsteremeyen Osmanl? kuvvetleri Erzuruma kadar ekilmek zorunda kalm??t?r. Rus ordusu, Osmanl? ordusu ile farkl? cephelerde arp??arak, Erzurum nlerine kadar gelmi?ti. Erzurum ?ehri, heyetler aras? uzun gr?meler ve ahalinin ittifak? ile yap?lan anla?ma gere?i Ruslara teslim edildi. ?ehri, Trklerden teslim alan ki?i ise Rus ordusunda grevli, do?u dillerini ve adet lerini ok iyi bilen Kafkasyal? General Prens Bekovi olmu?tur. ?ehri i?gal eden kuvvetler aras?nda nl Rus yazar ve ?air A.S. Pu?kinde bulunuyordu. ??galden k?sa bir zaman sonra Edirne Antla?mas? ile beraber Rus kuvvetleri ve ?ehirdeki Ermeniler Erzurumu bo?altt?lar. Ruslar, Erzurumdan ayr?l?rken arkalar?nda y?k?k ve nfus kayb?na u?ram?? bir ?ehir b?rakt?lar. Ruslar, i?gal gnlerinde ? Kaleyi tahkim ve tamir etmek iin laz?m olan ta?lar? trbe, cami ve yap?lar? y?karak buralardan sa?lam??lard?. Ruslar?n uygulad??? y?k?m faaliyetlerinden Erzurum Topu K??las? ve Erzurum Vali Saray? da olumsuz etkilenmi?tir.
15 Temmuz 1852 y?l?nda Erzurum ve evresinde meydana gelen deprem ile beraber ?ehirde byk bir y?k?m olmu?tur. Bu y?k?m sonucunda Erzurum Kalesi ve D?? Kalenin bat?s?ndaki k??lada da byk hasarlar olu?mu?tur. K??lada bulunan asker ko?u?lar hasar grm? ve iki ko?u? kullan?lmaz hle gelmi?tir.8 Morgov K??las?, uzun bir mddet imkns?zl?k ve paras?zl?k sebebiyle depremden hasar gren k?s?mlar? y?k?k ve harabe vaziyette bekletildi. 1858 y?l?nda Morgov K??las?n?n depremden hasar gren k?s?mlar?n?n tamir ettirilmesi gndeme geldi. Yap?lacak tamirin k?? gelmeden evvel bitirilmesi ve askern ma?dur olmamas? iin 1858in A?ustosunda i?e ba?land?. Aradan uzun bir zaman gemeden Erzurum, tarihindeki en byk depremlerden birini, 21 Nisan- 2 May?s 1859 tarihleri aras?nda ya?ad?.9 Ya?anan deprem ve ard?ndan b?rakt??? hasar ?stanbulda ve sarayda byk zntye sebebiyet vermi?tir. Bu ?iddetli depremde Morgov K??las?n?n yar?s?n?n tamamen y?k?ld???n?, di?er yar?s?n?n da y?k?lmaya b?rak?ld??? belirtilmektedir. Bu k??lada ikamet eden askerler, yaz olmas? sebebiyle Erzurumun d???nda bulunan Hamdi Pa?a K?kne gtrlp burada kurulan ad?rlara yerle?tirilmi?tir.10 Depremin vermi? oldu?u harabiyet ve y?k?m, ?ehirde askerler taraf?ndan k??la, cephane ve hastane olarak kullan?labilecek bir yap? b?rakmam??t?. Ordu taraf?ndan gnderilen bir emirle i?e yarayabilecek ve tamiri mmkn olan yap?lar?n onar?lmas? ve askeryenin hizmetine sunulmas? isteniyordu.
1880lerin sonu itibariyle Morgov K??las? harap ve tamire muhta bir vaziyetteydi. VI. Ordu M?irli?inin ?stanbula verdi?i bilgide, k??lan?n tamirinin mmkn olmad???, y?k?l?p yerine yenisinin yap?lmas? gerekti?ini ve in?a edilecek k??lan?n tabur bykl?nde olmas? zorunlulu?u belirtilmi?tir. Bunun zerine Morgov K??las?n?n y?k?m?na ba?lan?lm??t?r. Ekim 1887de k??lan?n te ikisinin y?k?m i?lemi bitirilmi? ve geri kalan y?k?m i?lemi de k?sa sre iinde tamamlanm??t?r.
Uzun y?llar ayakta kalan, Osmanl?n?n Erzurumdaki ilk k??las? olma kimli?ini elinde bulunduran bu yap?, sava?lardan ve depremlerden ald??? darbelere daha fazla dayanamayarak 188712 y?l?nda insan eliyle tamamen y?k?lm??t?r. Yerine daha modern ve daha byk bir k??la in?a edilmi?tir. Sz edilen bu k??la, dnemin ve blgenin en kuvvetli ve gsteri?li yap?lar?ndan biri olmu?tur.
Morgov K??las?n?n mimari yap?s? ve sahip oldu?u zellikleri ?u ?ekildedir: Dikdrtgen bir ?ekle sahip olan yap? iki katl?d?r. Burada olup toplam 38 oda, 12 ko?u?, 7 ambar, 6 mutfak, kiler ve hela bulunmaktad?r. Cumhuriyet Caddesine bakan tarafta kemerli bir giri? kap?s? ve nnde bir karakol bulunmaktad?r.
Morgov K??las?n?n Ortadan Kald?r?lmas?
Morgov K??las?n?n gzden ?kar?lmas? ve y?k?m?n?n Trklk ad?na bir ?eref meselesi hline getirilmesinde Abdurrehim ?erif Beygunun Erzurum Tarihi An?tlar? Kitabeleri adl? eserinde Yakutiye Medresesi bahsinde kulland??? ifade etkili olmu?tur.
Yakutiye Medresesi 1828
senesine kadar ayni ad? muhafaza etmi?. Bu tarihten sonra
Ruslar?n Erzurumu i?gallerinden Morkof nam?ndaki ceneral?n o zaman, Yenieri K??las?
olan Yakutiye Medreseleri yan?ndaki k??lada e?le?ti?inden,
sonradan bu k??laya (Morkof
veyahut Morgo) denilmi?tir.
Bu bilgileri referans alan yetkililer y?k?m i?ini siyasetin malzemesi de yaparak bu i?lemi h?zland?rm??lard?r. Yakutiye Medresesinin evresinde bulunan binalar?n ortadan kald?r?lmas? iin, byk gayretler gsteren ki?i dnemin Belediye Ba?kan? Orhan ?erifsoydur16. Ba?kan?n bu blgede ilk y?k?m i?i, Yakutiye Medresesinin arka taraf?nda bulunan, Lalapa?a Camii ile medreseyi birbirinden ay?ran bahe duvar?n? ortadan kald?rarak otopark haline getirmesi olmu?tur. Orhan ?erifsoy taraf?ndan 1976 y?l?nda haz?rlat?lan ?ehrin sorunlar? ile ilgili raporda, konu ba?l?klar?ndan biri ise ?ehir merkezinde bulunan tarihi eserlerin evresinde, ho? durmayan asker binalar ve arsalar?n belediyeye devri olmu?tur. Bunun iin Belediye Ba?kan?, hkmet nezdinde gerekli al??malara ba?lam??t?r. Bu yap?lar iinde en nemlisi ise Yakutiye Medresesi idi. ?ehirde, ?aheser s?n?f?nda olan bu yap?n?n evresindeki asker bir k??la ile grnts tamamen kapat?l?yordu. Bak?m ve onar?mdan mahrum b?rak?lmas?, bu eserde tahribata yol a?yordu. Morgov K??las?n?n, konum itibariyle ?ehrin merkezinde bulunmas? evre iin kt bir grnt arz ediyordu. Medrese ve k??lan?n belediyeye devredilmesi iin yap?lan gr?meler neticesinde devir i?lemi prensipte kabul edilmi?tir. Genelkurmay Ba?kanl???, bu devir i?lemine kar??l?k Erzurum Belediyesinden on milyon Trk liras? istemi?tir. Paran?n kar??lanmas? iin Orhan ?erifsoy taraf?ndan dnemin Ba?bakan? Sleyman Demirelden yard?m etmesi istenmi?tir. Ona al?nacak paran?n ?ehrin imar? iin byk katk? sa?layaca??n? sylemi? tir. Belediye Ba?kan?n?n byk gayretleri sonucu, Yakutiye Medresesinin evresinin istimlaki iin istenen para 1977 y?l?n?n ilk aylar?nda gelmi?tir.
Konuya ili?kin protokol 20 ?ubat 1977 tarihinde Erzurum Belediyesi ve Genel Kurmay aras?nda imzalanm??t?r. Kamula?t?rma bedeli olarak Kara Kuvvetleri Komutanl???na 9 milyon yz bin Trk liras? denmi?tir.18 Yakutiye Medresesinin evresinde bulunan k??lan?n mlkiyeti art?k Erzurum Belediyesine gemi?ti. Bunun zerine yetkililer taraf?ndan yap?lan a?klamada, en k?sa zamanda istimlak i?lerine ba?lanaca?? duyurulmu?tur. Belediye, binalar?n mlkiyetinin devir teslimi i?lemi gerekle?ince, K??lan?n y?k?m i?ine 2 Mart 1977 tarihinde ba?lam??t?r. Bu y?k?m?n yasal olmad???n? ve y?k?lan k??lan?n tarih bir kimli?i oldu?unu dile getiren ki?i ise Atatrk niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm ?retim yesi ve An?tlar Yksek Kurul yesi Do. Dr. Fahrettin K?rz?o?ludur. K?rz?o?lunun y?k?lmak istenen k??lan?n tarih ehemmiyetini belgeleriyle An?tlar Kuruluna bildirmesi zerine, bu sefer devreye An?tlar Kurulu girmi?tir. An?tlar Kurulu taraf?ndan belediyeye gnderilen yaz? zerine y?k?m i?leri 8 Nisan 1978 durdurulmu?tur.19 K?rz?o?lunun gazetelere verdi?i beyanatta, bu binan?n Rus yap?s? olmad??? ve en az 360 y?ll?k bir Osmanl? yap?s? oldu?u ve bu yanl?? anla??lman?n bir an nce dzeltilmesi ve y?k?m?n bir an nce durdurulmas?, bu yanl??tan dnlmesini ifade etmi?tir. Onun yapt??? bu al??malar ve ilgili kurumlarla gr?mesi bu y?k?m? geici bir sreli?ine durdurulmu?tu.
24 Temmuz 1978 tarihinde gece yar?s? k??laya at?lan bomba, k??la ierisinde ve evresinde bulunan evlerde, i?yerlerinde maddi zarara neden olmu?tur. Yap?lan bu bombal? sald?r? ve yap?n?n iinde bulundu?u harabe vaziyeti gn getike evre sakinleri iin tehlike arz etmeye ba?lam??t?. Ekim 1978de binan?n ah?ap ve at? k?s?mlar? tehlikeli bir hl alm??t?. Bunun zerine ilk ba?ta k??lan?n at?s?n?n kald?r?lmas?na izin verilmi?ti. at?n?n kald?r?lmas?yla beraber k??la, ya?murunda etkisiyle y?k?lmaya ba?lam??t?. Yap?n?n at?s?z kalmas? sonucu ya?mur sular?n?n y?k?c? etkisine daha fazla dayanamayan k??la, 11 Kas?m 1979 gece yar?s? byk bir grlt ile y?k?lm??t?r. Y?k?mdan arta kalan k?s?mlar?n tehlike olu?turmamas? iin k??lan?n tamamen ortadan kald?r?lmas?na karar verilmi?tir. Orhan ?erifsoyun ba?latt??? bu y?k?m i?lemi, dnemin Belediye Ba?kan? Nihat Kitap? taraf?ndan bitirilmi?tir. K??lan?n enkaz kald?rma al??malar? k?sa zaman iinde bitirilerek elde edilen alan Belediye taraf?ndan park ve bahe haline getirilmi?tir. Erzurum Kltr ve Tabiat Varl?klar?n? Koruma Kurulu 12.11.1993 tarih ve 591 say?l? kurul karar? ile k??lan?n tescil kayd?n?n kald?r?lmas? ve y?k?lan blgeye yeniden bir yap? yap?lmamas? iin Erzurum Tapu Mdrl?ne ?erh konulmas? iin karar alm??t?r.
Morgov ?smi Ve Kkeni, K??laya ?smi Verilen Ki?i Giorgi Saakadzenin Hayat?
Mouravi, kelimesi kaynaklarda, Marav, Morav, Ma?rav21, Mu?rav22, Muravi, Murav23 M??rav24 ?eklinde de?i?ikli?e u?ram??t?r. Mouravi kelime anlam? olarak: Erken Modern Grcistanda idari ve asker subay, ?ngilizceye (seneschal), icra memuru veya polis memuru olarak tercme edilir. Ayn? zamanda, belirli bir kasaba ve blge zerinde yarg? yetkisine sahip atanm?? kraliyet memuru.25 Azeri Trkesinde bulunan movraf ile Grc dilindeki urva (zen ilgilenme) kelimesinin etkile?imi sonucu ortaya ?kan muaravi kelimesi, Arapada ki muerrif szc? ile ayn? alam? ta??maktad?r. Devlet idarecisi veya yneticisi anlam?ndad?r.26 Grcistan tarihinde ve gnmzde mouravi kelimesinin tam kar??l???, Byk Komutan, Didi Mouravi olarak da bilinen ki?i Giorge Saakadzedir. Aristokrat ve tan?nm?? bir soylu olmad??? hlde o dnemin ?artlar?na gre olduka iyi bir e?itim alm?? olup, Trke ile Farsaya hkim biriydi. ?yi bir asker olmas?, ordu ynetimi ve rgtsel yetene?i ile k?sa zamanda kral?n evresinde yer alm??t?. Giorgi Saakadzenin bu h?zl? ykseli?i kar??s?nda di?er toprak beyleri ve saray brokrasisi onu k?skanm?? ve ondan nefret etmi?lerdi. Kral?n evresindeki feodal beyler, Saakadzenin bulundu?u sosyal s?n?f ve soylu olmamas? nedeniyle kendilerine e?it grmemi?lerdi.27 Saakadzenin halk?n?n yan?nda yeralmas?, orduda ve Kral?n yan?nda yeniden n kazanmas? d?manlar?n? rahats?z etmi?tir. Ortaya at?lan yalan ve iftira sylemleri Kaheti Kral? Teimuraza kadar gelmi?tir. Saakadze, Kraldan ekinerek kendisinin ve yak?n evresinin hayat?n?n tehlikede oldu?unu hissetmesi zerine Osmanl?ya s???nma ihtiyac? duymu?tur.28 Morgov Han, Erzuruma geldi?inde Erzurum Valisi Abaza Mehmet pa?an?n ba?latm?? oldu?u isyan?n bast?r?lmas? iin Erzurum Kalesinin Osmanl? Ordusu taraf?ndan ku?at?ld???n? grd. Bu ku?atma s?ras?nda Osmanl? ordusuna yan?nda getirdi?i Balyemez Toplar? ile destek olmas? Osmanl? askerlerini memnun etmi?tir. K?? mevsiminin yakla?mas?yla beraber Osmanl? ordusu ku?atmay? kald?r?p ?stanbula dnmesi zerine, Saakadze ve adamlar? da deniz yoluyla ?stanbula ula?m??t?. Saakadzeyi kar??lamaya gelenler aras?nda Sultan IV. Murat?n vezirleri ve ?stanbuldaki Mslman Grcler taraf?ndan gsteri?li bir ?ekilde kar??lanm??t?r.29 Osmanl? Sultan? IV. Murat Saakadze ve adamlar?n? sarayda en iyi ?ekilde a??rlam?? ve e?itli hediyeler takdim etmi?tir. Saakadzenin ?rana kar?? gsterdi?i kahramanl?k ve cesaretinden dolay? asker tecrbelerinden faydalanmak istedi. Bu vesile ile Erzurum Beylerbeyinin (Abaza Mehmet isyan?) ?karm?? oldu?u isyan?n bast?r?lmas?nda ona ve adamlar?na grev vermi?tir. Uzun sre Osmanl? ordusunu me?gul eden bu isyan, Giorgi Saakadzenin de kat?ld??? bir ku?atma ile 1628 y?l?nda bast?r?lm??t?r.30 ?syan?n bast?r?lmas?ndan sonra Saakadze, ailesi ve adamlar? Erzurumda ikamet etmi?lerdir. ?kamet ettikleri yer ise Erzurum Beylerbeyli?i saray? olmu?tur. Bu vesile ile bu saray ve k??la mogrov (Morgov) k??las? olarak halk aras?nda kullan?lmaya ba?lanm??t?r.