Szl kltrden yaz?l? kltre olduka ge gemi? olan Anadolu co?rafyas?nda mektupla?man?n tarihi ve s?radan insan?n mektupla?mas?n?n tarihi ara?t?r?lmas? gereken bir konulard?r. Bununla birlikte devleti ynetenlerin ve brokratlar?n da resmi olmayan mektuplar?n?n incelenmesi de nemlidir. Ancak devletin nemli bir kurumunda ynetici olup da resmi yaz??man?n d???nda (aile bireyleri ve arkada?lar? d???ndakilere) mektup yazan bir ynetici bulman?n neredeyse imkns?z oldu?u da ne srlebilir.(2) Ancak, ya?am? boyunca imkns?z? imkn dhiline sokmaya al??an ?smail Hakk? Tongu sz edilen ynetici tiplemesinden tmyle farkl?d?r. O, lkemizin e?itim tarihini ve e?itim kltrn ok boyutlu olarak etkilemi?tir. Tongu, Trkiyede yarat?c?, retici, zgrle?tirici e?itimin kuramc?s? ve uygulay?c?s?d?r. Onun, ?lk?retim Genel Mdr oldu?u dnemde yzlerce mektup yazd??? bilinmektedir. Bunlar, Ky Enstits Mdrlerine, ?retmenlerine, Milli E?itim Mdrlerine, Vali-kaymakam gibi yerel yneticilere, Ky Enstits ?rencilerine ve mezunlar?na yaz?lm??t?r. Onun e?itim felsefesi ve ynetim anlay??? a?s?ndan bu mektuplar? zmlemek, ok zengin veriler ierdi?i iin de?erlidir. Tongu, 1930lu y?llarda ar?iv olu?turman?n nemini ok iyi bilen bir e?itimciydi. Tonguun mektuplar?nda ve pek ok ba?ka kaynakta onun bu zelli?i anlat?l?r.(3) Onun kitaplar? ve mektuplar?ndaki ynteme dikkatle bak?ld???nda bir bilim insan?n?n titizli?i ve birikimini grmek mmkndr. Tonguun ya?am? boyunca yazmaya, foto?raf ekmeye ve gelece?e belge b?rakmaya zen gsterdi?i, Ky Enstits ?rencileri ve ?retmenlerine de bu al??kanl??? a??lamak istedi?i grlmektedir.
Tongu sadece mektup yazmaz, ok nemli makale ve kitaplara da imza atar. O, E?itmen Kurslar?ndan itibaren e?itmen adaylar?n?, sonralar? Enstit ?rencilerini yazmaya ve yazd?klar?n? yay?nlamaya zendirdi?i grlr. Ayn? zamanda sz konusu kurumlar?n yneticilerinden, kurumlar?n?n i?leyi?i ile ilgili resmi ve resmi olmayan dzenli raporlar ister. Bu raporlar?n baz?lar? mektup biimindedir. Bunlar da nemli belgelerdir, kurumun tarihine ve i?leyi?ine ili?kin veriler sunar. te yandan Tonguun grsel belgeye de byk de?er verdi?i bilinmektedir. Hemen hemen btn foto?raflar?nda Tonguun boynunda as?l? bir foto?raf makinas? oldu?u grlr. Ziyaret etti?i kylerde, E?itmen Kurslar?nda, Ky Enstitlerinde srekli foto?raf eker ve Enstit ?rencilerine foto?raf dersi verilmesini te?vik eder. Bu ?rencilerden baz?lar?, ?retmenlik y?llar?nda foto?raf makinas?n? bir tutku olarak yanlar?ndan ay?rmaz.
Ky Enstitlerinin E?itim ?lkeleri Tonguun mektuplar?n?n ieri?i ile Ky E?itmen Kurslar? ve Ky Enstitlerinin e?itim ilkeleri aras?nda do?rudan bir ba? bulunmaktad?r.8 Her iki uygulamada grlen temel zellik, ky canland?rmaya, bilimsel bak??? a?s? ve uygulamalarla kyn iinde bulundu?u ilkel ya?am ko?ular?n? de?i?tirmeye odaklanmas?d?r. zellikle Ky Enstitleri, nfusun nemli bir kesiminin kylerde ya?ad??? y?llarda f?rsat ve olanak e?itli?ini ya?ama geirmi?tir. Buraya kabul edilen ocuklar?n, ky ocu?u olmas? zorunludur. Ancak k?z ocuk Firdevs GM?O?LU EYLL 2022 17 lar? iin bu zorunluluk esnetilmi?, kasabalardan ba?vuran k?z ocuklar? geri evrilmeyerek k?zlara ynelik pozitif ayr?mc?l?k yap?lm??t?r. Bu e?itim anlay???n?n bir ba?ka yn de, a?a??da ana hatlar?yla a?klayaca??m?z gibi hmanist nitelik ta??mas?d?r. Bu kurumlardaki e?itim zgndr. Bu e?itimin ieri?inde yer alan maddi ve kltrel ya?am?n retiminin, gnn sosyoekonomik gerekli?inde bir kar??l??? bulunur. Gnn ko?ullar?nda lkenin ihtiyalar? saptanarak Edirneden Karsa, Ankaraya, Trabzona, Diyarbak?ra, Antalyaya ?zmire dek btn Anadolu co?rafyas?nda, blgelerin gereksinimine gre e?itim verilir. Ky Enstitlerinin ba?lang?ta bir mfredat? bile yoktur. Dnemin Milli E?itim Bakan? Ycelin ve Tonguun tercih etti?i bu uygulamada mfredat, ya?am?n gereksinimlerinden hareketle olu?turulur. Bu yakla??mla ilintili olarak, kltr derslerinin yan? s?ra, co?rafi ko?ullara ve retim biimine uygun olarak, rne?in Kars C?lavuzda hayvanc?l?k, Trabzon Be?ikdznde bal?k?l?k, Aksu Ky Enstitsnde narenciye retimi yap?l?r. Bu ynyle ya?am?n gereksinimleri ile uygulama aras?nda paralellik bulunur. Tonguun e?itim anlay???nda kuram, uygulamadan- ya?amdan ?kar. Benimsenen i? iinde e?itim ilkesine uygun olarak kuram, i?le s?nan?r ve i?e kar??l?k gelir. Bazen matematik dersinde ?re - nilen geometri bilgisi binalar?n yap?m?nda, fizik dersinde ?renilen elektrik veya enerji bilgi - si elektrik santrali yap?m?nda uygulama alan? bulur. Bazen de bir binan?n at?s?n?n yap?m? esnas?nda Pisagor ve klid ba??nt?s? ?retilir. Her trl bilgi, ?retmenlerin ve usta e?iticilerin ncl?nde, ?rencilerle birlikte ya?ama geirilir. E?itimde planl?, ok ynl, yarat?c?, retici ve yap?c? bir yakla??m sz konusudur. Bu anlay???n gere?i olarak, her yer dersliktir! Sadece duvarlarla evrili meknlarda de?il; bir binan?n at?s?nda, mutfakta, ah?rda, atlyelerde, tarlada, bahede, ren yerlerinde, k?saca ya?am?n oldu?u her yerde ders yap?l?r. Yine bu e?itim sistemi, do?a ve insan sevgisini eksenine al?r, bu bak?mdan da hmanisttir. te yandan henz Kurtulu? Sava??ndan ?km??, ard?ndan II. Dnya Sava??n?n ya?and??? bir lkede ?rencilerin retici olmas?, e?itim ekonomisi a?s?ndan da kendine yeterli bir ekonomik uygulaman?n ortaya ?kmas?n? sa?lar. Ky E?itmen Kurslar?n?n ve Ky Enstitlerinin kuruldu?u yerle?kelerde verimsiz araziler ye?ertilmi?, batakl?klar kurutulmu? ve her yer a?aland?r?lm??t?r. Yukar?da Ky Enstitlerindeki e?itim felsefesini hmanizmle ili?kilendirmi?tik. Bilindi?i gibi Hmanizm, Rnesans?n insanl??a arma?an?d?r. Gkberke gre Rnesansla birlikte ilk kez ele al?nan sorun, insan sorunudur. ?nsan arayan, insan?n z ile bu dnyadaki yerinin ne oldu?unu ara?t?ran al??malara Renaissanceta ve sonralar? dahumanizm ad? verilir.9 Gkberk, Rnesansla birlikte insan?n, evrensel bir organizman?n renksiz bir yesi olmaktan kurtuldu?unu, onun ki?ili?ini arayan, benli?inin zel renklerini btn canl?l???yla ortaya koymak isteyen birey olarak yaratt???n? dile getirir. Bu yzden de Gkberk, Rnesans?n bir individualizm a??, individualitelerin do?du?u bir dnem oldu?unu syler. Bu geli?me, ulus devletin ortaya ?k??? ile rt?r. Trkiyede ise 18 GEL???M ERZURUM Hmanizm, 1930lu ve 1940l? y?llarda nemli tart??ma konular? aras?ndad?r.10 Ycelin kitaplar?nda ve klasik eserlerin eviri al??malar?nda da hmanizm kar??m?za ?kar. Bu ba?lamda (Ycelin bakanl??? dneminde) kurulan Tercme Brosu, lkemizin kltrel ya?am?n? zenginle?tiren eserlerin yay?nlanmas?n? sa?lar. Platondan Konfyse, Mevlanaya dek Do?u ve Bat? klasik eserleri dilimize kazand?r?l?r.11 Ycel ?yle der: Garp kltr ve d?ncesinin sekin bir uzvu olmak dile?inde ve azminde bulunan Cumhuriyeti Trkiye, medeni dnyan?n eski ve yeni fikir mahsullerini kendi diline evirmek ve bu lemin duyu? ve d?n? ile benli?ini kuvvetlendirmek mecburiyetindedir.12 Ycel, ocuklar? her trl yanl?? ve bat?l inan??lardan, muz?r telakkilerden uzak tutan, edebi zevklerini, milli ve insani duygular?n? ykselten, onlarda okuma zevkini kkle?tiren bir edebiyat? ihtiya olarak belirtir. Bu ihtiya do?rultusunda Ky Enstitlerinin btnne sz konusu yerli ve eviri eserler gnderilir, ?rencilerin bunlar? okumas? sa?lan?r. Tonguun da katk?s?yla insan, do?a ve hayvan sevgisi bu kurumlar?n temelindeki har olarak kabul edilir. Sonu olarak, Ky Enstitleri hmanist de?erlerin ye?erdi?i, glendi?i kurumlar haline dn?t. Bu kurumlarda, Gkberkin belirtti?i evrensel organizman?n renkli bir yesi olan insan yeti?tirildi ve kolektif iinde birey olma kltr yarat?ld?. Ky Enstitlerinde uygulamaya konan hmanist anlay???n, Bat?dakinden en nemli fark?, kolektif aidiyet ile birey olmak aras?ndaki ba??n kopar?lmamas?, aksine glendirilmesidir. Bunun sonucunda da Ky Enstits ?rencileri aras?nda dostluk, karde?lik, do?a, hayvan ve insan sevgisi temel de?erlerler aras?na girerek yayg?n olarak benimsendi. Sonraki y?llarda Ky Enstitleri mezunlar? arac?l???yla, Trkiyenin e?im ve kltr ya?am?n? etkiledi.
Brokratik ve Tutucu Ynetime Kar?? Bir Diyalog Yntemi: Mektupla?mak!
Yukar?da k?saca de?inildi?i gibi Ky Enstitlerindeki e?itim ilkeleriyle, Tonguun ynetim anlay??? ve uygulamalar? paralellik gsterir. Geleneksel ynetim anlay???nda, ynetenle ynetilen aras?nda ast-st ili?kisini kurmak, makamla olan mesafeyi artt?rmak, derinle?tirmek, a??lmaz duvarlar yaratmak yneticinin kendini sayd?rmas? ve yneten oldu?unu hissetmesi-hissettirmesi a?s?ndan nemli say?l?r. Bu bak?mdan yneticilik, ki?inin iktidar sahibi olmas?, gcn ve otoritesini s?kl?kla an?msatmas? anlam?na gelir. Tonguun yneticili?inin sz konusu anlay??la uzaktan yak?ndan ilgisi bulunmaz. O, ?lk?retim Genel Mdrl? makam?n?; ynetenle ynetilen aras?ndaki mesafeleri k?saltmaya, i?leyi?i h?zland?rmaya ve e?itim alan?nda kkl de?i?imler yaratmaya ynelik bir i?leve brndrmeyi amalar. ??te onun mektupla?mas? bu amaca hizmet edecektir ve Tonguun tercih etti?i bir yntemdir. Engin Tonguun deyi?iyle; 1936-1946 y?llar? aras?nda e?itim ve kyn canland?r?lmas? iin yap?lan al??malara kar?? olan, elveri?siz brokratik ve tutucu ynetim ierisinde yeni bir i? yapabilme anlay???yla mektupla?ma bir yntem olarak seilmi?tir.13 ?mparatorluktan kalma, tutucu bir resmi yaz??ma sistemi ierisinde, insanlar?n ola?anst abalara ynlendirilmeleri sa?lanamazd?. Bazen yumu?ak, bazen sert, ama her zaman itenlikli, insanc?l bir yakla??mla onlar?n inanlar?na, duygular?na seslenmek gerekiyordu. Aralar?nda bu tr bir ileti?im kurulmal?yd? ki, ortak bir lkye, bir ere?e do?ru tm gleri harekete geirebilsin.14 Mektupla?ma yolu a?k tutulunca resmi kanallar?n i?lememesinden kaynaklanan yetersizlik, ki?ilerin brokrasiye duydu?u gvensizli?i, o?u kez hakl? gvensizlik, iyice ortaya ?km??t?. Yorucu, hatta bunalt?c? oldu?u halde, mektupla?ma yolunu a?k tutmakta kararl?yd?.15 Bu szlerden de anla??laca?? gibi Tonguun tercih etti?i ileti?im yntemi, e?itsiz ko?ullar iinde diyalogdur. ?rfan Erdo?ana gre ileti?im; e?itlikte diyalogdur, egemenlikte bask? ve mcadeledir, bir anlam?n iletimi, bir al??veri?, bir ili?ki ve ili?kideki faaliyettir.16 E?itli?in sa?lanmas? iin, e?itsiz ko?ullarda diyalog temelli bir ileti?im yntemi geli?tirmek Tonguun e?itim anlay???yla rt?r. O gne dek brokrasinin her alan?nda oldu?u gibi, e?itim kurumlar?nda da diyalogdan uzak bir uygulama kar??m?za ?kar. Osmanl? ?mparatorlu?unun son yzy?l?nda e?itime ili?kin bir tak?m reformlara ra?men e?itim; dine dayal?, ezberci, geleneksel yntemlerle ve a?d??? uygulamalarla yap?lmaktad?r.17 K?z ocuklar?n okulla?ma oran? d?kt, toplumsal cinsiyet e?itsizli?i en temel sorular aras?ndayd?. K?z okullar?nda ancak ya?l? ve irkin erkeklerin ?retmenlik yapmas?na izin verildi?i bilinmektedir.18 Bu anlay??, Cumhuriyetin kuruldu?u y?llarda e?itimcileri etkisi alt?na EYLL 2022 19 alan bir gerekliktir.19 Bu durumu yak?ndan bilen Tongu, klasik e?itim anlay???n?n tersine, e?itimde diyaloga nem verir. Tongu, ?retmenin anlatt???, ?rencinin pasif dinleyici oldu?u, ?retmenin zne, ?rencinin nesne olarak grld?, bilginin ya?amdan uzakta bir yerlerde durdu?u, retimden kopuk ve ezberci e?itime ?iddetle kar?? ?kar. Tongu iin mektupla?ma bir diyalog ynetimidir. Ayn? zamanda ula??m?n ve ileti?imin olduka g oldu?u tarihsel ko?ullarda, mektup son derece nemli bir ileti?im arac?d?r da... O, e?itimin her kademesindeki ki?iyle diyalog kurmaya zen gsterir. te yandan diyalogun, szler, cmleler ve duygular toplam? olmamas?na, toplumun ihtiyalar? ynnde dn?me katk?da bulunmas?na nem verir. Bu bak?mdan Tongu, o gne dek lkemizde grlmemi? bir e?itim anlay???n?n kuram ve uygulamada ncs olur. Onun d?ncelerinin evrenselli?i derinlemesine incelenmeye muhtat?r. Freirenin dikkat ekti?i gibi sz, diyalo?u mmkn k?lan bir aratan te bir ?ey de?ildir. Szde iki boyut bulunur: D?nme ve eylem. Ayn? zamanda praksisi olmayan hibir gerek sz yoktur. Bu yzden, gerek bir sz sylemek, dnyay? dn?trmektir. Hakiki olmayan bir sz, gerekli?i dn?trmeyen bir sz, kurucu ?elerin birbirinden kopar?lmas?yla ortaya ?kar. Bir sz, eylem boyutundan yoksun b?rak?ld??? zaman, d?nme otomatik olarak zarar grr. Szn yerini bo? lafazanl?k, yabanc?la?m?? ve yabanc?la?t?r?c? d?rd?r al?r. Sz, bo? laf, dnyay? a?ka itham etmeyi beceremeyen laf halini al?r, nk dn?trme ykmll? olmay?nca itham etme de imkns?zd?r ve eylem olmay?nca dn?m olmaz.20 Freire, d?nce ve eylemin biraradal???n? vurgular. Tonguun eserlerinde, d?nce ve eylem kavramlar?na kar??l?k gelen i?tir. Tongu, i?le insan?n ve toplumun her trl sorunun stesinden gelece?ini d?nr. Ona gre, i?in hem bireysel, hem de toplumsal boyutu bulunmaktad?r. Tongu iin i?, imeceyi, yarat?c?l??? ve toplumsal dayan??may? iermelidir. Bir yandan da i?, bireyde sistemli d?nme yetisinin geli?mesine katk?da bulunur. Ancak Tongua gre, ruhen, kalben, fikren birbirine ba?lanmayan insanlardan byk ve devaml?, kendilerine haz verici hamleler, ok verimli, normalin stnde i?ler beklenemez.21 Onun iin i? edimi; imeceden, sevgiden ayr?lamayaca?? gibi, e?lence ve co?kudan da ayr?lmaz. Tongu bu bilgiyi de Anadolu kylsnn ya?am?ndan ?karm??t?r. Ayn? biimde diyaloga dayal? i? ve ya?am anlay??? da buradan beslenir. nk Diyalog bir yaratma edimidir; bir insan?n ba?ka bir insan zerindeki egemenli?inin kullan??l? bir arac? olarak hizmet edemez Diyalog derin bir dnya ve insan sevgisi yoksa var olamaz Sevgi ayn? zamanda diyalogun hem temeli hem diyalogun kendisidir.22 Diyaloga giren zneler kar??l?kl? sayg?yla doludur.23 Tonguun mektuplar?ndaki hitap ve sylem Freirein dile getirildi?i gibi diyaloga kat?lanlar?n, d?nce ve eylemlerinin dn?mesine ve kendilerini insan olarak hissetmelerine katk?da bulunur. te yandan onun mektuplar?n?n ana eksenini yaratma edimi olu?turur. Tongu mektuplar?nda; yneticileri, ?retmenleri, usta ?reticileri ve ?rencileri mevcut ko?ullar? de?i?tirme potansiyeline sahip zneler olarak grr. Onlar? dinler, tavsiyelerini dikkate al?r ve onlarla dayan??ma iinde olaca??n?n gvencesini verir. Tonguun mektuplar?; bilgi verici, yol gsterici, zm retici ve akl? kullanmaya nem veren ieriktedir. te yandan Tonguun mektuplar? a?k veya rtl olarak sevgi dolu iletiler bulunur. Mayonun, an?msatt??? gibi Freirede sevgi, diyalogun temelidir.24 Tonguun mektuplar? da lke, do?a ve insan sevgisiyle dolu hmanist bir ieri?e sahiptir. Bu ierik onun mektuplar?ndaki sylemine de a?ka yans?r: Ky Enstits Mdrleri ve ?retmenlerine Sevgili Karde?im, ?rencilere Sevgili O?lum diye hitap eder. Tongu, Bat?dan Do?uya dek btn Ky E?itmen Kurslar? ve Ky Enstits Mdrlerine mektuplar yazar. Onlardan da bu kurumlar?n i?leyi?ine ili?kin mektuplar al?r. Bunlardan Kars C?lavuz Ky Enstits Mdr A?ano?lunun 5 Mart 1941de Tongua yazd??? mektup ?yledir: Bir mektubunuzda resmi ereve d???nda ele al?nma?a de?er meselelerin mektupla?malarla halli cihetine gidilmesi yolundaki direktifler vermi?tiniz.25 A?ano?lunun mektubu gayr? resm bir rapor niteli?i ta??r. C?lavuz Ky Enstitsnde gerekle?tirilen ve planlanan i?lere ayr?nt?l? olarak yer verir. Tongua sadece mdrler, ?retmenler de?il Ky Enstits ?rencileri de yazar. Bunlar bazen ki?isel, bazen de ortak imzal? mektuplard?r. Tongu, btn ?rencilere Sevgili O?lum diye seslenir!26 1940l? y?llar?n ba??nda Ardahanda bir ilkokulu bitirmi? ky ocu?u Dursun Akama Sevgili O?lum Dursun szleriyle yazd??? mektupta, s?cak bir sesleni? bulunur. ocuk Akam, Tutamad?m kendimi, oturdum a?lad?m. Kimdi bu babacan adam? Bir kyl paras?n?n gzlerinden perek mektup yaz?yordu Ankaradan, dile?in yerine getirilecektir! diyordu.27 Akam?n ya?am?n? de?i?tiren o sesleni?teki sevgi, yreklendirme ve diyalogdur. Yine Akam?n sonraki y?llarda ?retmenli?inde, ?retmen rgtlenmelerindeki ncl?nde ve yazarl???nda s?ra d??? ?lk?retim Genel Mdrnn o ilk sesleni?teki etkisi grlr. nk Tongu, binlerce y?l boyunca unutulan kylnn ocuklar?na nce Ky E?itmen Kurslar?, sonra da Ky Enstitleri arac?l??? ile ba?ka bir dnyan?n, insan olarak de?er grdkleri bir dnyan?n kap?s?n? aralar. O sadece bir ynetici de?ildir, daha fazlas?d?r: ?retmendir, btn Ky Enstits ?rencileri iin Babad?r.28 Ky Enstitleri uygulamas?yla, yzy?llar boyunca insand???la?t?r?lan ezilenlere29, Anadolu halk?na, insan olman?n aralar?n? vermi?tir. Tongua mektup yazan ve Enstit yerle?kelerinde gr?en btn ?renciler, Tonguun kendilerini insan olarak hissettirdi?ini belirtirler.30 C?lavuz Ky Enstits ?rencilerinden Kaz?m Alt?n, ?rencili?inden ?retmenlik y?llar?na dek Tongua gnderdi?i mektuplarda Say?n Babac???m, Say?n By?m, Sayg?de?er Babac???m ve Emektar Baba diye hitap etmesi ?a??rt?c? olmasa gerek.31 Alt?n?n, Tongua yazd??? bir mektup ?yledir: 2.4.1941 tarihli k?ymetli mektubunuz sevinle ald?m. O an iinde kalbimde bir arpma hadisesi uyand?32 Tonguun, Alt?n?n mektuplar?na uzun y?llar boyunca yan?t verdi?i grlmektedir. Alt?n, Kars C?lavuz Ky Enstitsnde ?renciyken, II. Dnya Sava??n?n devam etti?i ko?ullarda Tongua yazd??? bir mektubunda Harp denilen deh?etin uurumunda k?vranan be?eriyetin, mesut bir btn halinde ya??yoruz demektedir.33 Avrupa kan denizi iindeyken, dnya daha nce grmedi?i trden bir vah?et ya?arken, Kuzeydo?u Anadolunun yoksul ocuklar? aras?ndan binden fazlas? bu yerle?kede, 13-14 ya??ndaki bu ?rencinin duygusuyla ya?amaktad?r.34 Alt?n 25 Haziran 1943 tarihli mektubunda ise Tongua olan sevgi ve minnettarl?k duygusundan sz eder: Size bu kalbimin hislerini yazmak iin kalemimde kuvvet bulam?yorum. Bana bu mesle?i arma?an eden siz babac???ma minnet, sayg? ve sevgiyle anlatacak kelime bulam?yorum. () Babac???m buna emin olunuz ki kalbimde ykselme hedefi var, EYLL 2022 21 sayenizde gidece?im ky de?il btn Trk kyn Cennet gibi yapaca??m. Yine kalbimi sylyorum, benim hibir ?eyde gzm yok yaln?z ?u fikri ta??yorum, gidece?im yerden fayda bekleyiniz benim btn gayem at?laca??m fazifelerde Eser b?rakmakt?r.35 Alt?n, mezun olduktan sonra da grev yapt??? kylerden Tongua yazmay? srdrr. Tongua ?renciler taraf?ndan yaz?lan mektuplar?n bir k?sm?, e?itim ya?amlar?yla ilgili bilgi vermek ve sorunlar?n? dile getirmekten ibaretken, bir k?sm? da ?ikyet niteli?i ta??r. Tonguun kendisine gelen mektuplar? ve dilekeleri mutlaka yan?tlamaya al??t??? grlr. Mektuplar?n o?una Tongu, ?retmen, baba ve a?abey kimli?iyle s?cak bir slupla yan?t verir. Bununla birlikte yanl?? buldu?u konularda ele?tirel bir sluba sahiptir. Yanl???n dzelmesi iin kar??s?ndakine zaman tan?yan, koruyucu ve destekleyici bir slup da sz konudur: Dilekenizdeki szlerin bir k?sm?n? sizlere hi yak??t?rmad???m iin dilekeyi i?leme koymad?m. Temiz, saf hayat?n?z?n en ufak ?ekilde kirlenmesini uygun bulmad?m. Hepinizin adlar?n?n yaz?l? oldu?u bu dilekeyi hususi mektup gibi kendi evrak?m aras?nda saklayaca??m. Direktrnze (Enstit Mdr. FG.) bile gstermek niyetinde de?ilim. Onun iin size ?u hususi mektubumla cevap veriyorum. Her birinizle Enstitde veya hayatta gr?ece?im ve bu mektupla yazd?klar?m?n do?ru olup olmad???n? soraca??m. Bilgi ve tecrbeleriniz o?ald?ka benim dediklerimin do?ru olup olmad?klar?n? soraca??m.36 Sonu olarak, Tonguun ?lk?retim Genel Mdr oldu?u sre iinde kan?ksanm?? e?itim anlay???na kar??, en nemli mcadele aralardan biri mektuplard?r. Tongu bu srete iki de?erli Milli E?itim Bakan? olan, Saffet Ar?kan ve Hasan Ali Ycel ile al???r. Ar?kanla 1935den Aral?k 1938e, Ycelle Aral?k 1938den A?ustos 1946ya kadar birlikte al???r. Her iki bakan?n da deste?iyle Tongu, e?itim alan?ndaki d?ncelerini olgunla?t?r?r ve ya?ama geirme olana?? bulur. Bu tarihi f?rsat yard?m?yla o, diyalogcu, hmanist ve toplumu dn?trc bir e?itim uygulamas?n?n mimar? olur. Mektuplar?n Yaz?ld??? Y?llardaki Atalet! Yukar?da da dile getirildi?i gibi Tonguu mektup yazmaya iten nedenlerden biri de lkenin iinde bulundu?u ko?ullard?r. Tongu, da??n?k, peri?an, bitkin ky hareketlendirmek amac?nda olduklar?n? belirtir.37 ??, ok a??r bir i?! yle safhalar var ki, onlar? hallederken yle kayalara tesadf ediliyor ki, granitleri tuzla buz etmek laz?m geliyor.38 Tongua gre lkede derin bir atalet bulunmaktad?r ve d?nlen hamleyi besleyici hava yoktur.39 Askerlerden kylerde istifade meselesi anlad???n tarzda okuma ve yazma iin d?nlmyor Biz de yapmac?k mnevverle kye giremeyiz. Onun iin ky harekete getirebilecek, iinden eleman bulmak laz?md?r. () Btn bu te?ebbsn gayesi ve mesnedi kyde istihsali o?altmak, teknikle?tirmek, olabildi?i kadar rasyonelle?tirmektir. Hlasa da??n?k, peri?an, bitkin kyly hareketlendirmektir.40 Mektuplarda da grlece?i gibi, gnn ko?ullar?nda Ankarada Saffet Ar?kan?n ve Tonguun giri?tikleri e?itim hareketinin neminin fark?nda olan az say?da ki?i bulunmaktad?r. Bu yzden de Tongu, 24 Nisan 1938de Ankaradan Ferit O?uz Bay?ra yazd??? mektubunu, Bura bildi?in gibi diyerek, yorum yapmadan noktalar.41 Tonguun kamuoyuyla payla??lan ilk mektubu 22 ?ubat 1935 y?l?na aittir ve ?zmir ?l Milli E?itim Mdr Rauf ?nana yaz?lm??t?r. Mektup ?zmir K?z?lulluda a?lmas? planlanan E?itmen Kursu ile ilgilidir. ?nana Resmi haber yoldad?r! Durumu inceledikten sonra resmi emrin cevab?n? geciktirmeden veriniz ve mufassalca yaz?n?z. () Mevcut binalar? kad?nlara tahsis edersiniz Vekil Beyefendi bu tecrbeye de ok ehemmiyet veriyor Resmi ve kati ?eklini almadan yaymay?n?z der.42 ?smail Hakk? Tongu mektuplar?nda s?kl?kla yineledi?i gibi, kylerde i? yapacak nitelikli insan son derece azd?r. te yandan onun uygulamak istedi?i e?itim ve retim anlay???n? kavrayan, btn varl???yla srece dahil olan ki?i say?s? da azd?r. Tongu bu sorunu giderecek areler arar ve e?itimde mevcut durumu analiz eden, zmler reten bir kitap yazar. Ferit O?uz Bay?ra 24 Mart 1938 tarihli bir mektubunda Kyde E?itim adl? bu kitab? yazarken ya?ad??? glkleri ve kitab? yazma gerekesini anlat?r: ?stedi?im evsafta i? arkada??m azd?r. Bunu sana itiraf edebilirim. Birok kimseleri, yeni ve kuvvetli i?ler iin yeti?tirmeyi gaye bilerek sahneye ?kar?yorum. Fakat rand?man azd?r. Bu i?ler mutavvas?t (orta apta anlam?nda) adam?n skebilece?i i?ler de?il. ??te bu sebeplerden d?ndm ta??nd?m, hi olmazsa kitap vas?tas?yla be? on ki?i kazan?r?z diyerek, herkesin balolarda, gazinolarda, pastahanelerde e?lendi?i saatlerde, bunlara hi imrenmeyerek, gece yar?lar?na kadar oturarak bu kitab? yazd?m. ?stedi?imde 22 GEL???M ERZURUM yzde yz muvaffak olamad?m. Ama yine de orijinal bir ?ey meydana getirdi?imi san?yorum.43 Tonguun kitab?n? yazd??? gnlerdeki Ankara, Yakup Kadri Karaosmano?lunun Ankara roman?n? a?r??t?r?r. lkede nfusun o?unlu?unu yoksul kyller olu?turmaktad?r. Kylerde binlerce y?ld?r ayn? retim biimi ve retim ili?kileri sregelmektedir. Kyller a?a, ?eyh, a?iret reislerinin egemenli?i alt?nda patronaj ili?kileriyle i ie ya?amaktad?r.44 Di?er yandan geli?mekte olan burjuvazi ve onun zellikle Ankaradaki ya?am biimi gze arpar. 1930lar?n sonuna do?ru, devrimci at?l?mlar ivmesini yitirmeye ba?lam??t?r. Buna kar??n bir avu, ancak kararl? ayd?n insan iin ky, zlmesi gereken davad?r. Tongu, bu davan?n znelerini de yine kyden bulmaya kararl?d?r. Bay?ra yazd??? yukar?daki mektupta, Bu memlekette i? grmek isteyenlerin o?unun ba?? realist olmamalar?ndan yenmi?. E?itmen yeti?tirme i?inin azametini, ne kadar a??r bir yk oldu?unu btn ince noktalar?na kadar hesapl?yorum. ?cabederse bu i? iin can?n? verecek ?retmen ve e?itmenler yeti?tirmek laz?m geldi?ini de biliyorum.45 Yaln?z para iin i?e sar?lacaklar gibi grnenlerin jestlerine hi k?ymet vermiyorum. Fakat istedi?imiz gibi insan toplu ve haz?r ?ekilde mevcut de?il. Olsa onlar? kand?rmaya al???rd?k. Arad???m?z adamlar?, hayatta, kurslarda yo?urmak suretiyle elde edebilece?iz. Henz hamur yo?urma devrindeyiz.46 Osmanl?dan itibaren e?itim kurumlar? lkenin gerek gereksinimlerine gre rgtlenmedi?i bilinmektedir. Tonguun deyi?iyle, ya statik kal?nacak, ya da harekete geilecektir. O, ikinci seene?i ya?ama geirmeye, gvendi?i ki?ileri i?ba??na getirerek ilerlemeye al???r. Bir mektubunda resmi erevede olgunla?mayan konular? yaz??ma yoluyla zmek istedi?ini belirtir ve mektupla?man?n gerekelerini dile getirir: Baz? meseleler henz resmiyet erevesi iine girecek ?ekle gelmemi? bulunmaktad?r. Bunlar? arkada?a konu?mak suretile istikametlendirmek, bu mmkn olmayan hallerde ve zamanlarda da yaz??ma yoluiyle ba?armak gerektir.47 7 Nisan 1938de Manisa Milli E?itim Mdr Rauf ?nana yazd??? mektupta Sizin Horozkyde at???n?z kursun, resmi tahriratlarla ifade edilemeyecek baz? safhalar? var. Onlar? birer birer yazay?m diyerek E?itmen Kurslar?na al?nacak ?renci say?s?n?n, resmi olarak belirlendi?i gibi, yz ki?iden olu?mak zorunda olmad???n? syler. Tongu iin resmi kararlardan ok, gerek ihtiyalar nemlidir. Mektuba gre, planda olmayan bir biimde Manisadan talep gelmi?tir ve bunun zerine kurs a?lm??t?r. Burada Manisan?n talebi gerek ihtiyaa kar??l?k gelir. Ancak yeterince bte yoktur ve Tongu, Haziranda yeni bte ayr?lana dek ?nan?n mevcut olanaklarla idare etmesini ister. Bunu a?klarken de slubu gven vericidir, dostluk ve dayan??may? ierir: Onun iin Hazirana kadar himmet sizden. Ondan sonra azami gayret ve para bizden der.48 K?sacas? Tonguun mektup yazd??? her ya? ve statdeki ki?iye ynelik mektuplar?nda, itenli?in ve dostlu?un nesnel bir zemini bulunur. Tongu ve Ky Meselesi Tonguun btn eserlerinde ky sorunu nemli bir yer i?gal eder. nk o, kylerin iinde bulundu?u yoksulluk ve aresizli?in bizzat tan???d?r. ?lkokulu mezunu bir ocuk olarak tek ba??na nce Bulgaristandan ?stanbula, sonra da ?stanbuldan Kastamonuya dek yolculuk yapar. O; 1900lerin ba??nda Silistrede ya?ayan bir kyl ailesinin ocu?udur. Balkan Sava?? s?ras?nda ?stanbula okumaya, ?retmen olmaya gelmi? bir gentir. Tongu, hem Osmanl? ?mparatorlu?unun egemenli?i alt?ndaki Bulgaristan kylerindeki yoksul halk?n ya?am?n?, hem de Anadoluyu ok iyi bilmektedir. te yandan Bat?daki e?itime ve toplumsal sorunlara da yabanc? de?ildir: 1918de i? e?itimi almak zere Almanyaya gnderilir. Burada Georg M. Kerschensteinerin ve John Deweynin bilgi okuluna kar??, i? okulu tart??malar?yla tan???r. Tongu bu d?ncenin kendisine yabanc? olmad???n? fark eder. te yandan Almanyada bulundu?u gnlerde Berlinde ve Mnihte sol ayaklanmalar gerekle?mi? ve Tongu bir ?renci olarak, bu siyasal alkant?lara tan?k olmu?tur. Ancak Almanyadaki e?itimi k?sa bir sre sonra kesintiye u?rar. ?rencili?inin henz ilk y?l?ndayken lkesinin i?gale u?rad??? haberini al?r. Almanyadaki di?er ?rencilerle birlikte 19 May?s 1919da ?stanbula dner.49 Tongua gre Osmanl? ?mparatorlu?unda yneticiler de, ayd?nlar da o?unluk nfusu olu?turan kyl ile yabanc?la?m??t?r. Tongu ?yle der: Her ?eyden evvel hakiki ky tan?yal?m. Hi korkmadan, aldanmadan, demagoglar?n oyunlar?na kap?lmadan onun btn hususiyetlerini ?renelim.50 Onun e?itim anlay???nda ky, her alanda al??acak nitelikte kahramana muhtat?r. Bu kahramanlar kyn iinden yeti?tirilmek zorundad?r.51 Tongu iin bir ky meselesi vard?r. Ancak bu mesele baz?lar?n?n EYLL 2022 23 d?ndkleri gibi mihaniki ky kalk?nmas? sorunu de?il, anlaml? ve bilinli bir ?ekilde kyn iten canland?r?lmas?d?r. Kyn insan?, ylesine canland?r?lmal? ve bilinlendirilmelidir ki onu, hibir kuvvet kendi ?kar?na ve insafs?zca istismar edemesin. Kyn sakinlerine kle ve u?ak muamelesi yapamas?n. Kyller bedava al??an i? hayvan? haline gelmesin. Ky meselesi, kyde e?itim problemleri de iinde olmak zere bu demektir52 Tongu, 1935 y?l?nda E?itim Bakan? Saffet Ar?kan?n ilk?retim alan?nda vazgeilmez yard?mc?s?yken, bir yandan da 1938de Kyde E?itim ve 1939da Canland?r?lacak Ky adl? eserlerini yay?nlar. Kyde E?itimi yazmadan nce kapsaml? bir ara?t?rma yapar. Kitab?n ikinci bask?s?n?n yap?ld??? 1947de Trkiyenin 61 ilini, 305 ilesini ve 9.156 kyn incelemi?tir.53 Ayn? zamanda dneminin ky ?retmenlerinden ve mfetti?lerinden ald??? raporlar sonucu Trkiyenin e?itim sorununu analiz eder: Buna gre, ky ve kyly tan?mak zorunludur. Kydeki sorunlar? anlamak iin hastal???n te?hisi gereklidir. Ona gre Trkiye kylsnn en nemli sorunu, egemen gler taraf?ndan yzy?llar boyu smrlmeleri, yoksulluk, e?itimsizlik ve Bat?l inanlarla evrelenmi? bir toplumsal ya?amd?r. Bu durumdan en nemli ?k?? yolu, kyn gerek gereksinimlerine gre kyl ocuklar?n? yeti?tirmektir. Bununun iin de kyly iyi tan?mak gerekmektedir. Tongu, kyde e?itimin nas?l oldu?unu bilmedike, nas?l olaca??n? kestirmek mmkn de?ildir der. Ona gre ky ko?ullar?nda byyen ocuk, bilinenden ve tercme edilen kitaplarda yaz?landan ba?ka bir dnyad?r.54
Klasik E?itime Kar?? Yarat?c? ve zgrle?tirici E?itim
smail Hakk? Tongu, uygulamadaki e?itim sistemini; ezberci, ya?amdan kopuk, toplumun ve insan?n gereksinimlerinden uzak bulur. 3 Haziran 1937de Sadri Erteme yazd??? mektupta, yeni haz?rlanan testlerin ieri?ini ele?tirir: Bu test de?il, ocuklar iin adeta bir bela! Yahu bu kadar suali sen de?il ilk mektep talebesine, ya??n? ba??n? alm?? kelli felli okuryazar denilen adamlara sorsan onlar? bile s?k?nt? basar ve ?a??r?r kal?rlar. () Btn bu suallerin ifade ettikleri kitabi bilgi ile insanlar? lp de hkm vermek, insan? i?e yaramayan bir malumat hokkas? olarak grmekten ba?ka ne ifade eder?55 Tongu gen ku?aklar?n ya?amdan uzak kitabi bilgiyle donat?lmas?n? ve insan?n malumat hokkas? haline getirilmesini hem mektuplar?nda, hem de yazd??? kitaplarda ele?tirir. Tonguun 1937de yazd?klar?, Freirenin 1960l? y?llar?n sonunda formle etti?i Bankac? E?itim Sistemi kavramsalla?t?rmas?n? a?r??t?rmaktad?r.56 Tongu, ?rencilerin belleklerinin, anlam?n? ve nemini kavramad?klar? bilgilerle doldurulmas?n? do?ru bulmaz. Ona gre sz konusu e?itim, klasik e?itimdir ve terk edilmelidir! Rauf ?nana 7 Nisan 1938de yazd??? mektupta E?itmen Kurslar?nda yeni bir bak?? a?s?na ihtiya oldu?unu belirtir. Bunun aresinin de Evvela mevcut bilgileri ve itiyatlar? terk. Yeniden yeni i?e gre akl?selimle hareket Yoktan var icat etmek Kye ve kylye gre hareket Bunlar?n niin byle olmalar? laz?m geldi?ini kursa geleceklerle temasdan sonra anlamak mmkndr.57 Burada Tongu, eski al??kanl?klar?n b?rak?lmas?n?, ak?lc? davran?lmas?n? ve ?retmenin kylden ?renmesini ister. Onun bu yakla??m?, bilginin ya?amla ba??n? kurma ve kyly srecin dn?trc aktrleri haline getirmek amac?yla a?klanabilir.58 Kurslara al?nan genlerin, kurs sonras?nda e?itmen olarak gidecekleri kylerde, kyn gerek ihtiyac?na zm retecek bir birikimle donat?lmas?n? amalar. Bunun yolu kyly tan?maktan, kylnn ihtiyalar?n? kylyle birlikte saptamaktan ve zm retmekten gemektedir. O halde bu e?itim mfredat?n?n ruhu nas?l olmal?d?r? ?nana 7 Nisan 1938de yazd??? mektupta ?yle der: Tedrisata gelince: Onu resmi mfredat program? az ok gstermi?. Fakat ruhu program tasla??nda de?il, kursu idare edecek olan arkada?lar?n ellerinde ve tarz? hareketlerindedir. Kyde ve kylde mevcut k?ymetleri, umumi ve meri (geerli) k?ymetler haline getirmek, bu kurslar?n ve ondan sonra e?itmenlerin faaliyetlerinin neticesi olmal?d?r. Sana meselenin ana hatlar?n? yazd?m. Kurslar?n kendi kendilerini yaratmalar? en mhim noktay? te?kil eder. ??i bizim klasik i?ler gibi mtalaa ederek merkezden imdat beklerseniz buradan belki para, kitap alabilirsiniz. Fakat ruhu vermek merkezin i?i de?ildir Bu i?in gerekle?mesi iin resmi emirleri veriyoruz. Bunlardan azami ?ekilde istifade etmek size d?er.59 Tongu, yeni bir i? iin yola ?karken, i?i ncelikle insanlar?n zihinlerine ve kalplerine sokmak gerekti?ini, sonra insanlar?n fedakrl??a giri?ece?ini syler. Ona gre bireysel ak?l, ortak ak?l haline gelerek kyn maddi ve manevi alanda canlanmas?na katk?da bulunmal?d?r. Tongu iin i?, bir idealin gerekle?mesi demektir. ?deal ise, inanmay?, sevmeyi ve al??may? gerektirir. Ancak, daha nce de24 GEL???M ERZURUM ?inildi?i gibi, onun ortaya koydu?u ideal iin yola ?kacak nitelikli insan say?s? olduka azd?r. Buna ra?men mektuplar?nda hibir zaman umutsuzlu?a yer yoktur: Mevcut ?retmenler aras?nda amalanan e?itime sempati duyacak ki?ilerle ve samimi ortamlar yaratarak i?leri yapmay? amalar.60 Bir yandan da i?leri yapan ki?ilerin de?i?mez stat iinde kalmalar?n? istemez. nk bu durum, di?erleri zerinde egemenlik kuran bir biime dn?ebilir. Tonguun e?itim sisteminde ?una dikkat edilir: ?retmen kyn ihtiyalar?na gre bildiklerini e?itmene ?retecek, ancak e?itmen aday?ndan da ?renecektir: Kursulara azami ?ekilde yard?m ediniz. Onlar sizden, siz onlardan istifade ederek orada iyi, hatta rnek bir hayat tesis ediniz.61 Tonguun rnek hayat yaratma abas?, enstit evresini a?aland?rmak ve ieklendirmeyi de62, e?yalar?n niteli?ini ve kullan?m?n? da ngrr: Her?eyi temiz ve basite irca etmek, birinci ?art. Kurs e?yas? ve binalar? byle bir renk gstermelidir. Ot yatak, battaniye, tahta karyola, bak?r sahan ve bardak, iekli sofralar. Bir masadan yemek, ders, konferans, atelye vs gibi birok i?ler iin istifade bu kurslar?n e?ya kullanmaktaki prensiplerinin birini te?kil etmelidir.63 Kurulu?unda, Enstitlerin yerle?kelerinin bulunduklar? blgelerin ihtiyalar? ve co?rafi ko?ullar? dikkate al?n?r. Ancak Tongu, bu kurumlar?n kurulu?unda da klasik yntemlerden uzak durur. Aksi takdirde ba?ar?s?z olunaca??n? d?nr. Bir mektubunda, Arifiye Ky Enstitsnn ?renci alma tarz?n? klasik e?itimle ili?kilendirerek ele?tirir. O, okulu ?renci iin haz?rlamaya kar??d?r. Klasik e?itimde okullar haz?rlan?r, ?renci haz?r okula gelir, bilgili ve s?n?f?n tek egemen ki?isi olan ?retmenin ?reteceklerini beller! Tongu bu yntemin tersine, ?renciyi haz?rl?k srecine dahil etmeyi nerir. Enstit Mdr Balk?ra 24 A?ustos 1940 y?l?nda yazd??? mektupta, Balk?r?n ?renci karyolalar?n? boyatmas?n? ve yo?un bir haz?rl?k iinde olmas?n? ele?tirir: Grn?e gre sen bilinen mektebi haz?rlayarak, sonra faaliyete gemek istiyorsun. Bu do?ru olmaz Ya?murlar bast?r?ncaya kadar behemal ocuklar e?itmen tertibi (*), d??ar?da ders grecekler. Ancak bu tedbirle klasik tedrisat nizam?n? k?rmak mmkn olur.64 Yine klasik e?itim sistemini k?rmaya ynelik bir yntem de ?udur: Yeti?kin talebesi olan Enstitler bu ocuklardan, birok hususlarda, hatta birinci s?n?flara ders verdirmek veya mzakere yapt?rmak, bisiklet, motosiklet ?retmek gibi trl faaliyetler iin istifade etme yollar?n? aray?p bulmal?d?r.65 Tongu, 40 bin kyn okulsuz ve ?retmensiz oldu?u ko?ullarda, bu ko?ullar? de?i?tirme bilgisi, becerisi ve iste?i olan ku?aklar yeti?tirmek amac?ndad?r. nk mevcut ko?ullara gre, okul ve ?retmen ihtiyac? ylesine yak?c? bir sorundur ki, olabilecek en k?sa zamanda ve en yeni yntemle sorunun stesinden gelinece?ini d?nr. O; e?itim, retim, payla??m ve birlikte e?lenme arac?l???yla glenen bireyler ve genler yeti?tirme hedefindedir. Mektuplar?ndaki klasik e?itim ele?tirisinin temelini bu anlay?? olu?turur. Ancak Tonguun bu d?ncesini baz? enstit mdrleri ve ?retmenlerin kavramad?klar? da mektuplara yans?maktad?r. Tongu, mektuplar?nda dile getirdi?i gibi i?lerinin oklu?una ra?men bu ki?ilere yazmaya ve onlar? uyarmaya devam eder. Tonguun, yz yze ve gvene dayal?, e?itimin her kademesindeki bireye de?er veren anlay???, klasik e?itime bir meydan okumad?r. Onun bu yakla??m?; enstit yerle?kelerindeki mdrden ?retmene, usta ?reticiye ve ?renciye dek yans?mas?n? bulur. Bu e?itim ve ya?am biimi, Ky Enstits mezunu ku?a??n glklerden y?lmayan, ya?amlar? boyunca son derece retken ve topluma katk?da bulunan bireyler haline gelmesine yol aar. Tonguun mektuplar?ndaki slup; ?retici, ele?tiri ve zele?tiriye dayal?, destekleyici, imeceyi n planda tutan, zsayg?y? geli?tiren, do?a ve insan sevgiyle doludur. Ayn? zamanda alakgnlldr ve bu yzden de diyalogu ierir. Ba?lang?ta da belirtildi?i gibi mektupla?ma, brokratik yap?n?n iinde i?levsel bir yntem olarak bilinli bir biimde seilmi?tir. Bylelikle yneten-ynetilen aras?ndaki uurumu ortadan kald?rmak, sz edilen kurumlar?n gereksinimlerini ve taleplerini do?rudan Ankaraya ula?t?rmak hedeflenir. Bu yntem, ayn? zamanda inisiyatif alan, sorumlulu?u ve ba?ar?y? payla?an yatay ili?kiler sistemini beraberinde getirmi?tir. Nitekim bu uygulaman?n sonunda, kolektif aidiyeti olan, d?ncelerini a?kl?kla sylemeyi ?renen, kat?l?mc?, sorunlar kar??s?nda zmler retme yetisi geli?mi?, mesle?inin yan? s?ra bir zanaat kolunda uzmanla?m??, entelektel birikimi olan 18 bine yak?n ?retmen ve sa?l?k eleman? yeti?mi?tir. Bu insanlar, Trkiyenin e?itim, bilim, sanat, edebiyat ve siyaset emekilerini olu?turmu?tur. Tonguun mektuplar?, e?itim sisteminin iinde bulundu?u sorunlar? anlamak, zmler retmek iin gnmz e?itimcilerine, bilim insanlar?na ve yneticilerine ???k tutan rneklerle doludur.