Kebike; kitap sevdal?lar?n?n, sahaf mdavimlerinin, yazma koleksiyonerlerinin bildi?i, ancak bu dnyaya uzak olanlar?n, hakk?nda bir fikir yrtemedi?i kelimelerden biri.
?ddial? olur mu bilmiyorum ama bir ki?inin kitaba olan merak?n?n derecesini anlamak iin belki bu kelimeyi bilip bilmedi?ini l olarak almak mmkn olabilir. Hali haz?rda Ankara merkezli olan, kltr hayat?m?z?n en nitelikli dergilerinden biri de bu ismi ta??yor.
Aziz Gke, derginin bu isimle yay?nlanma gerekesini ?u sat?rlarla ifade ediyor: Nas?l ki, kebike, kitaplar? zararl? ha?erelerden koruyorsa, bu dergi de bilimi ve bilim adamlar?n? koruyacak, bylece kebike grevini bir kez daha yerine getirmi? olacak.
Sihirli kelime: Kebike
Bu kelimeye, daha ok yazma eserlerin ilk ya da son sayfalar?nda tesadf etmek mmkndr. Bilindi?i zere yazma eserlerin korunmas? ve saklanmas? son derece gtr. Yazmalar?n en nemli d?manlar?ndan biri de kitap kurtlar?d?r. Her ne kadar sahaf terminolojisinde kitap delisi, kitap a???? olan insanlar? nitelemek iin bu tabir bir benzetme olarak kullan?lsa da, gerek anlamda kitap kurdu, kitaplar?n en byk d?man?d?r. ??te bu sihirli szc?n -kebike-, kitaplar?, sz konusu ha?ereden korudu?una inan?l?r.
Kebike bitkisi
Bu deyimin ilk olarak ne zaman kullan?ld??? sorusu gizemini koruyor. Ancak ok eski zamanlardan itibaren bu kelimenin ne anlama geldi?i sorusu tart???lagelmi?. Baz? ki?iler kelimenin, kurtuklar? kitaptan uzak tutan bir sihirli cin ya da mele?in ad? oldu?unu iddia etmi?. Baz?lar? ise buna botanik bilimi a?s?ndan yakla?may? denemi?. Bu yolla yakla?anlar, sz konusu bitkinin ne tr bir bitki olabilece?i konusuna kafa yormu?. Genel olarak ortaya at?lan gr?lerden biri, sz konusu bitkinin maydanozgiller familyas?ndan oldu?u ve sayfa aras?na kondu?unda yayd??? kokunun kurtuklar? kitaptan uzak tuttu?u ?eklindedir. Baz? al??malarda ise bu bitkinin bir tr zehir yayd???, bu zehrin insanlara de?il ama kurtuklara zarar verdi?i ynndedir. Yine bu bitkinin z suyunun mrekkep iine kar??t?r?ld??? ve bylelikle de kurtuklar? uzak tuttu?u da rivayet olunur.
Baz? kaynaklarda sz konusu bitkinin Trkede d?n ie?i olarak adland?r?lan bitki oldu?u kay?tl?d?r. Bunun d???nda bu bitki iin sar? iekli d?n otu, keffs-sebu, k?rlang? otu, kes-i viran, ?ecerd-defad?, kibrit ie?i, kurba?a ayas?, k??t hane ie?i, s?rtlan ayas?, stle?en gibi isimler de kullan?l?r.
Bilindi?i zere eski yazmalarda yer alan baz? malzemeler adeta kurtuklar? davet eden trdendir. Balmumu, ni?asta hamuru ve do?al yap??t?r?c? maddeler bu cezbedici unsurlardan sadece bir ka?d?r. Kebike otunun kitab?n aras?na konmas? durumun da bu kk kitap d?manlar?n?n kitaptan uzak duracaklar?na inan?lmaktad?r.
Kebikein kkeni
??in sihirsel boyutuna gelince... Kebikecin Sryani kltrnde bceklere hkmeden kral?n ad? oldu?u sylenir. Bundan dolay? kelimenin Sryani dilinde yer ald??? ?eklinde bir tez ortaya at?lm??t?r. Ancak Cavit Orhan Ttengil, Sryanicede harfinin olmamas?ndan dolay? bu tezin do?ru olamayaca??n? ne srer. Hsrev Hatemi bir ad?m daha ileri giderek bu kelimeyi Sryani ba?piskoposlar?ndan Aziz Gnele sorar ve ondan, kesinlikle Sryanice men?eili olmad??? cevab?n? al?r.
te yandan kelimenin Farisi kkenli ya da Sanskrite men?eli bir szck oldu?unu d?nenler var. Kelimenin Sanskriteden tredi?ini iddia edenlerin ortaya att??? gr?e gre Kebike, Hindistanda hamam bceklerinin kral?n?n ad?d?r. Dolay?s?yla ondan medet ummak, kitaplar?n her trl ha?erattan korunmas?n? gvence alt?na almak anlam?na gelir. Kelimenin hdhd ku?u ile ba?lant?s?n? kuranlar da bulunuyor. Onlar?n iddias?na gre de bu ku?un tyleri, yazmalar? koruyucu birtak?m zelliklere sahiptir. Dolay?s?yla bu tylerin kitap aras?na konmas?, yazmalar?n mrn uzatan nemli bir etkendir.
Y Kebike
Kitaplar?n sonuna bazen de ilk sayfas?na bu ibare y kebike, y hf?z, y kebike gibi formllerle yaz?l?rd?. Ancak grnen o ki, bu yazma i?leminin ok da i?e yarad??? sylenemez. Nitekim bu durumu Hilmi Yavuz bir yaz?s?nda Abdlbaki Glp?narl?dan yapt??? al?nt? ile ?u ?ekilde dile getirir: Hocan?n biri mollas?ndan bir kitap ister. Molla kitab? eline al?nca grr ki, lime lime, gve delik de?ik etmi?. Hoca der, kitab? gve yemi?! Hoca ba??r?r, y kebike yazmad?n m?? Molla cevap verir: Yazd?m, yazd?m ama nce Kebikei yemi?, sonra da kitab? yemi?. Gerekten bugne gelen pek ok yazmada bu durumu somut olarak gzlemlemek mmkndr. Hs?l?, kebike kelimesi her ne kadar yazma eserleri korumada hkmn icra edemese de kltr hayat?m?z?n en mhim unsurlar?ndan olarak ya?amaya devam ediyor.
Kaynaka
Tuba avdar; Kebikec, Yavuz Ar - g?t Arma?an?, ?stanbul 2010, s. 204- 205. Adam Gacek; Arapa Elyazma - lar?nda Kebke, Kebike, say?: 5, 1997, s. 5-8. Aziz Gke; Kebkein asl?-Fasl?: Kebke Ad? zerine Bir Ara?t?r - ma, Kebike, say?: 3, 1996, s. 5-7. Muzaffer Gkman; Evimizin K - tphanesi, ?stanbul 1966. Orhan ?aik Gkyay; Kebike Dua - s?, Trk Dili, say?: 280, Ocak 1975, s. 9-16. Hsrev Hatemi; Y Kebike, Kebi - ke, say?: 4, 1996, s. 5. Ergin Deniz zsoy; Kebike ve Ki - tap Yurdu Melnu Kebike, say?: 6, 1988, s. 5-7. Cavit Orhan Ttengil; Y Keb - ke, Kebike, say?: 2, 1995, s. 5-6. Hilmi Yavuz; Y Kebke, Kebike, say?: 1, 1995. s. 5-7.