Hac? Zeynelabidin Tagiyev, XIX. Yzy?l?n sonlar? ve XX. Yzy?l?n ba?lar?nda Azerbaycan?n sosyal ve ekonomik hayat?nda son derece nemli bir rol stlenmi?tir. Azerbaycan ekonomisinde, mill sermayenin geli?iminde sembol haline gelen Tagiyevin, ya?ad??? dnemde ve sonras?nda da nemini korudu?u grlmektedir. O, sadece Azerbaycan Trk bir petrol zengini de?il ayn? zamanda e?itim faaliyetlerini de destekleyen bir hay?rseverdir. arl???n son dnemlerini, Azerbaycan Halk Cumhuriyetini ve Sovyetlerin ilk zamanlar?n? ya?am?? olan Tagiyev, hayat?n? ve servetini milletinin yarar?na harcam??t?r. O, servetini, ailesi hatta sadece kendi milleti iin de?il, Hindistan, M?s?r, ?ran, Osmanl? Devleti ve Rusya Trkleri iin yap?lan birok hay?r i?ine ve e?itim al??malar?na yard?m etmek zere kullanm??t?r. Onun Edirnede yap?lan bir camiye yard?m etmesi, ?smail Gasp?ral?n?n al??malar?n?, ?ran ve M?s?rdaki e?itim ve bas?n-yay?n? desteklemesi bu blgelerdeki olaylar? yak?ndan takip etti?inin bir gstergesidir. Onun yapt??? yard?mlar o boyuta ula?m??t?r ki, bahsetti?imiz bu co?rafyada e?itim veya hay?r faaliyetlerinde bulunanlar herhangi bir problemle kar??la?t?klar?nda Tagiyeve ba?vurmu?lard?r.
Tagiyevin yapt?klar?n? de?erlendirebilmek iin o dnemin ?artlar?n?n iyi bilinmesi gerekmektedir. Onun ya?ad??? dnem Kafkasyadaki en kar???k dnemlerden birine rastlamaktad?r. Blgede ?ran ve Rusyan?n hakimiyet mcadeleleri, Hanl?klar dnemi ve onlar?n Rusya taraf?ndan i?gali, Azerbaycan topraklar?n?n ikiye blnmesi hep bu dnemde olan olaylard?r. Blgede XIX. yzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren k?smen de olsa bir sknet sa?lanm??t?r. ??te bu dnemde ekonomik ve ticar faaliyetler h?z kazanm??, Rusyan?n blge halk? iin ald??? kararlar -zellikle 1872 kanunnamesi- buralarda ekonomik ve ticar canlanmaya vesile olmu?tur. Sat?n ald??? topraklardan petrol ?kmas? Tagiyevin hayat?ndaki dnm noktas? olmu?tur. O, bu sayede Baknn en zenginlerinden birisi haline gelmi? ve hayat? ibret verici olaylara sahne olmu?tur. O, fakir olarak ba?lad??? hayata ok zengin olarak devam etmesine ra?men yine fakir biri olarak vefat etmi?tir.
Tagiyev, fedakrca bir davran??la 20 milyon manat de?erindeki mallar?n? be? milyon manata satarak, yakla??k 3500 ki?inin al??t??? bir fabrika kurmu?tur. Bu kadar ki?iye i? sa?laman?n yan?nda, Hazarda sadece amatrce yap?lan bal?k?l??? byk bir sanayi haline getirmesi, ta??mac?l??? byk bir sektre dn?trmesi halk? iin yapt??? al??malardan baz?lar?d?r. Tagiyev, hayat? boyunca pek ok farkl? alanda milletine hizmet etmi?tir. Kurmu? oldu?u dokuma fabrikas?n? in?a ederken buray? sadece bir ticarethane olarak d?nmemi?, ayn? zamanda i?ilerin ya?ad??? evler, ocuklar iin okul ve mescidi olan bir kompleks ?eklinde tasarlam??t?r. Bu fabrikan?n malzemeleri e?itli Avrupa lkelerinden getirilmi?tir. O, bunlar?n yan?nda Hazarda nakliye i?i ile ilgilenmi? ve burada bal?k?l?k al??malar?n? yrtm?tr. 1913 y?l?nda Bak Ticaret Bankas?n? kuran Tagiyev, halk?n ayd?nlanmas? iin byk neme sahip olan gazete, dergi ve kitap yay?nc?l??? alanlar?nda da faaliyette bulunan ayd?nlara destek olmu?tur. Sat?n ald??? Kaspi matbaas?nda pek ok eser bast?rm??t?r. Sahibi oldu?u Fyuzat dergisi, Kaspi, Hayat, Taze Hayat adl? gazeteleri sayesinde Azerbaycanda edebiyat ve sanat?n geli?mesinde nemli rol oynayarak Azerbaycan Trkesini Farsan?n tesirinden kurtar?p, sade ve anla??l?r bir dilin do?mas?na katk?da bulunmu?tur. Ayr?ca Ta??yev Azerbaycan iin ok nemli bir hizmet olan Kuran-? Kerimi Ahund Muhammed Kerim A?aya Azerbaycan Trkesine tercme ettirerek bast?rm?? ve cretsiz da??t?lmas?n? sa?lam??t?r
1905 ihtilalinden sonra Azerbaycanda artan bas?n-yay?n ve kltr hizmetlerinin yan?nda e?itim ve sosyal alanlarda da bir de?i?im gzlenmeye ba?land?. Bu de?i?imin ncleri Azerbaycan ayd?nlar? ve onlar? destekleyen Azerbaycan zenginlerdi. Azerbaycanda e?itimin geli?mesi, halk?n durumunun dzeltilmesi ve kltr seviyesinin ykseltilmesi iin birok hay?r cemiyetleri kuruldu. Bunlardan birisi Tagiyevin ba?kan? oldu?u Bak Mslman Hayriye Cemiyetiydi. Sekreterli?ine Ahmet A?ayevin seildi?i cemiyetin yeleri aras?nda M. Esadullayev, A?abala Guliyev, ?sabey Hacinski, Kmil Bey Seferaliyev, ?srafil Hac?yev, Alibey Hseyinzade, Hasan Bey Zerdabi, Ali Merdan Topuba?ov, Hac? Aslan A?urov, Abdulhal?k Ahundov, Mehmed R?za Vekilov gibi Azer zenginler ve ayd?nlar vard?. Bak Mslman Hayriye Cemiyetinin amac?; fakir Mslmanlar? himaye etmek, fakir ocuklar? sanat okullar?nda paras?z okutmakt?. Tagiyev gazeteler vas?tas?yla Kafkasyadaki Trklere liseyi bitirmi? ve yksek tahsil yapmak iin madd imkn? olmayanlara yard?m edece?ini duyurdu. Birok gen bu yolla yksek tahsil yapma imkn? buldu. Birinci Dnya Sava?? s?ras?nda ok faal olan cemiyet mltecilere yard?m ederek onlar?n her trl ihtiyalar?n? kar??lad?. Ayr?ca Nargin adas?nda tutsak olan Trk askerlerine yiyecek ve giyecek yard?m? yapt?.
Tagiyev, Petersburgta yap?lan Mslman Hayriye Cemiyeti binas?n?n yap?m? iin para gnderdi. Petersburgtaki Mslman Hayriye Cemiyeti yeleri okul amak ve yoksul Mslmanlara yard?m etmek iin Tagiyevden yard?m istemi?lerdi. Tagiyev Petersburg Mslmanlar?na 11 bin manat gnderdi. 1918 y?l?nda Bakde ?kan kar???kl?klarda Bak Mslman Hayriye Cemiyetinin binas? yak?ld?.
Tagiyev, klasik e?itim veren okullar?n d???nda farkl? alanlarda uzmanla?m?? ki?ilerin yeti?tirilmesi amac?yla meslek okullar? da a?lmas? gerekti?ini d?nerek Merdekanda bir Ba?c?l?k Okulu am??t?r. Bu okulda ilm usullerle nas?l ba?c?l?k yap?laca?? ?retilmi?tir. Ayr?ca fakir Mslmanlar? himaye etmek, fakir ocuklar? sanat ve meslek okullar?nda paras?z okutmak amac?yla Mslman Hayriye Cemiyetini kurmu?tur. Bu cemiyet sayesinde pek ok gen yksek tahsil yapma imkn? bulmu?tur. Ayr?ca Nicat ve Ne?ri Maarif Hay?r cemiyetlerine yard?mlarda bulunmu?tur. Tagiyevin en nemli zelliklerinden birisi de ocuklar?n ve genlerin e?itilmesine verdi?i nemdir. O, milletinin gelece?inin daha parlak olmas? iin kendi imkanlar?yla genleri yurtd???na e?itim almalar? ve iyi yeti?meleri iin gndermi?tir. Azerbaycanda birok e?itim messesesinin a?lmas?na nclk etmi?tir. O, dnem iin ?artlar?n ok zor oldu?unu bilerek k?z ocuklar?n?n okutulmas? iin al??m?? ve 1901 y?l?nda ilk Mslman K?z Okulunu am??t?r.
Osmanl? Devletinde olup bitenleri yak?ndan izleyen Tagiyev, ?stanbula gidip gelenlerden yeni geli?meler hakk?nda bilgiler alm?? ve burada ?kan gazeteleri dzenli olarak takip etmeye al??m??t?r. Tagiyev, di?er devletlere oldu?u gibi Osmanl? Devletindeki baz? kurumlara da yard?m etmi?tir. 25 ?ubat 1914 tarihinde Musa Nagiyev ile beraber Edirnede in?a edilen Darl-Eytama yapt?klar? be?er bin manat yard?m bunlardan bir tanesidir. Tagiyev byk Laleli yang?n?ndan sonra sokakta kalanlar iin Teyyare Apartmanlar?n? in?a ettirdi. Kuran? Kerimin Azerbaycan Trkesi tercmesini 4000 alt?n de?erinde ta?larla ssleyerek Yusuf Ziya Talipzade arac?l???yla Sultan ikinci Abdlhamide hediye olarak gnderdi. Ayr?ca Bulgarlar?n zulmnden kaanlar iin Edirne valisi Adil Beyin iste?i zerine bir ay iinde ?stanbuldaki Nobel ?irketi vas?tas?yla bin alt?n gnderdi.Tagiyevin Do?u Anadolu blgesine zellikle de Erzuruma yapt??? yard?mlar? Betl Aslan Hoca, I. Dnya Sava?? Esnas?nda Azerbaycan Trklerinin Anadolu Tklerine Karda? Kme?i (Yard?m?) ve Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi adl? eserinde ayr?nt?l? olarak anlatmaktad?r. Tagiyev, 15 Eyll 1918de Baky i?galden kurtaran Osmanl? ordusu komutan? Nuri Pa?a ile de yak?n dostluk kurmu?tur. Nuri Pa?a Mondros Antla?mas?na kadar Bakde kalarak buradaki Trkleri olabilecek bir katliamdan korumu? ve ?ehirde skneti sa?lam??t?r. Bu olaydan sonra Bakde gn bayram ilan edilmi?tir. Tagiyev ayr? yerde ziyafet ad?r? kurdurmu? ve fakirlere de 50 bin metre kuma? da??tm??t?r. Nuri Pa?a Bakde kald??? sre ierisinde birok defa Tagiyevin Merdekandaki evinde misafir olmu?tur.
Tagiyevin hay?rseverli?i Azerbaycan s?n?rlar?n? a?m??, Edirneden ?rana, M?s?rdan Petersburgdaki Mslmanlara ula?m??t?r. Ayr?ca o sadece ekonomi ve e?itim alan?na de?il, kltr ve sanat alanlar?na da nem vermi?tir. Bu ba?lamda Azerbaycan tiyatrosunun a?lmas? iin pek ok yard?m yapm??, gzel sanatlara hassasiyet ile yakla?m?? ve Baknn ?ehir plan?n? yapt?rm??t?r. Tm bunlar?n yan?nda o, Rusya, ?ran ve Buhara ynetimleriyle iyi ili?kiler kurmu? ve siyasette de etkili olmu?tur.
Tagiyev ekonomi, ticaret, e?itim, kltr ve ?ehircilik alanlar?nda birok ba?ar?l? al??ma yapm??t?r. Ayr?ca O, Azerbaycan Trklerinin kltr tarihi iinde pek ok ilki gerekle?tirmi?tir. Bugnden geriye do?ru bak?ld???nda, o gnk ?artlarda, zengin, dindar ve hay?rsever bir ?ah?s olan Tagiyevin yapt?klar?n?n nemi grlmektedir.