Yak?nl?k ve uzakl?k. Bu ikisi, zaman ve mekn?n bir araya gelmesiyle olu?mu? kavramlard?r. nk meknlar birbirine yak?n olunca ula?ma zaman? k?salmakta, uzak olunca da uzamaktad?r. Ama bazen mesafeler ne kadar uzak olsa da gnller yak?n olunca engeller aradan kalkar; zaman perdesi yok olur, meknlar yol verir ve vuslat gerekle?ir. Anlatmaya al??aca??m Erzurum ile Gney Afrika aras?ndaki kpr de bu durumun bir rne?idir. Erzurum nere, Gney Afrika nere?! Biri Kuzey yar?mkrede, di?eri Gney yar?m krede. Ama Erzurumlu bir gnl adam?, kendisine yap?lan bir davete icabet etmi?, yap?lan grevlendirmeyle kalk?p Afrikan?n en gneyine gitmi? ve gidi? o gidi? misali oralarda kalm??. Ortada hem milletler ve devletleraras? bir ba?ar? yks hem de bu yknn mihverinde Erzurumlu bir zat bulununca, bize de bu zatla ilgili bir tan?t?m yaz?s? yazmak d?t.
nce bu yaz?y? yazmaya gtren saikten (sevk edici sebep) bahsetmek isterim. Fakltemizin bir seminer program?nda Gney Afrikada Cape Town niversitesinde grev yapan Dr. Halim Geno?lu ile bilgisayar zerinden uzaktan kat?l?ml? bir seminer dinleme ?ans?m?z oldu. Konumuz Gney Afrikada Sultan Abdlhamit Dnemi Maarif Politikalar? idi. Halim Bey bu konunun merkezine Erzurumlu bir din limi olan Erzurumlu Ebubekir Efendiyi yerle?tirmi?ti.
Bu yaz?y?, Halim Geno?lunun anlatt?klar?n? esas alarak yaz?yorum. Belki ilerde daha fazla bilgiye ula?t???m?zda Ebubekir Efendiyi geni? kapsaml? bir tan?t?m yaz?s?yla anlatma f?rsat?m?z da olabilir. ?imdi gelelim Ebubekir Efendinin Gney Afrikaya nas?l ve niin gitti?ine ve oradaki etkinli?ine.
Osmanl? Devleti ile ?ngiliz smrgesi Gney Afrika aras?ndaki ilk ticari temas, 1838 y?l?nda olmu? ve ?ngilterenin talebi zerine bu lkeye Ankara keisi ve ttn ihra edilmi?. Bu iki rn Trkiye d???nda en fazla Gney Afrikada retilir hale gelmi?tir. ?lk resmi brokratik temas ise 1852 y?l?nda olmu?tur. Osmanl? Devleti, Gney Afrikan?n Cape Town ?ehrinde 1853 y?l?nda bir konsolosluk am?? ve resmi yaz??malar yap?lmaya ba?lanm??t?r. Konsolos, William Gregdir.
Asl?nda Gney Afrikal? Mslmanlar?n Osmanl? Devleti ile ilk temaslar? 1834 y?l?nda kleli?in kald?r?lmas?yla hrriyetlerine kavu?malar? ve seyahat zgrl? kazan?p Hac vazifelerini yapmak zere Mekke ve Medineye gidi?leriyle olmu?tur. O zamanlar Osmanl? topra?? olan bu kutsal meknlarda, o zamana kadar sadece ad?n? duyduklar? Osmanl? Devletinin sanca??n?, varl???n? somut olarak grm?lerdir. 1836 y?l?nda Hac grevini yapanlar Cape Towna dnnce Osmanl? Devleti ve Hilafetinin gc sahra alt? 6 GEL???M ERZURUM co?rafyada anlat?lmaya ba?lam??t?r. 1855 y?l?nda Gney Afrikan?n Hint Okyanusu sahilinde Mslmanlar bir cami yapmaya ba?lam??lar ama bir trl tamamlayamam??lard?r. O zamanki Osmanl? fahri konsolosu Petrus Emanuel de Roubaix, Osmanl? Devletinden yard?m talep etmi?tir. Sultan Abdlmecit dneminde yap?lan mracaat sonras? yap?lan yaz??malar Sultan Abdlaziz dneminde sonulanm?? ve gerekli para yard?m?, Londra yoluyla gnderilerek caminin in?aat? tamamlan?p Sultan Abdlazizin ad? verilerek (Mescidl-Aziz) ibadete a?lm??t?r. Bundan sonra ili?kiler daha fazla geli?mi?tir. Mslman halk?n dini daha iyi anlamas? iin kitaplar, ilmihaller gnderiliyorsa da bu kitaplar?n anla??lmas?nda s?k?nt?lar ya?an?yor.
Gney Afrikadaki ?afii mezhebine mensup Mslmanlar aras?nda var olan bir tak?m dini yorum farkl?l?klar?na dayal? tart??malar daha da art?nca bir ?ngiliz smrgesi olan Gney Afrikan?n ?ngiliz Genel Valisi, ?ngiltere Kraliesi Viktoriaya durumu anlatan bir mektup gndermi?, o da ?slam Halifesi olan Sultan ?kinci Abdlazizden yard?m istemi?. O da bu meseleyle ilgilenmesi iin me?hur hukuku Mecelle komisyonu ba?kan? Ahmet Cevdet Pa?ay? grevlendirmi?. Ahmet Cevdet Pa?a, konuyla ilgili yetkin bir lim bulabilmek amac?yla ara?t?rmalar yapt?rm?? ve incelemeler sonucunda, Erzurumlu olan ve Erzurum medreselerinde dersler verdikten sonra, Ba?dattaki medreselere tayin edilen Seyyid Ebubekir Efendiye ula?m??t?r. Iraktaki grevi s?ras?nda ?afii mezhebi hakk?nda geni? bilgi sahibi olan Ebubekir Efendinin dini ilimlerdeki vukufiyetini duyan Ahmet Cevdet Pa?a, onu ?stanbula davet etmi?tir. Yap?lan s?navlarda stn ba?ar? gsteren Ebubekir Efendi, Gney Afrikaya gnderilmeye hak kazanm??t?r.
Halim Beyin anlatt?klar?na gre o dnemde Gney Afrika ile ?stanbul aras?nda do?rudan ula??m olmad??? iin Ebubekir Efendi nce ?ngiltereye gitmi?, orada da iki ay Gney Afrikaya gidecek geminin gelmesini beklemi? ve nihayet 1862 y?l?n?n son aylar?nda gitti?i ?ngiltereden 1863 y?l?n?n ilk ay?nda Gney Afrikaya gidebilmi?.
1863 y?l?n?n 16 Ocak gnnde Cape Towna gelen Seyyid Ebubekir Efendi, ncelikle halk? ve evreyi tan?maya al??m??t?r. Bir ev sat?n alarak y?llarca burada mtevaz? bir ?ekilde ?renci yeti?tirmeye ba?lam??t?r. be? y?ll???na geldi?i Cape Townda giderek kk salmaya ba?layan Ebubekir Efendi, art?k buraya yerle?mi? ve Cape Townda en sevilen ki?i olmu?tur. Ebubekir Efendinin ailesi din ilimleriyle me?gul olan kkl bir ailedir. Erzurumu unutmamak iin evine Erzurum Ta? Kona?? ad?n? vermi?tir.
Ebubekir Efendi, sadece ?renci yeti?tirmekle kalmam??, ?ngiltereden nce Hollanda smrgesi olan Gney Afrikan?n yerlilerine Hollanda dilini ?retmi?ler ve birka dilin bir araya geldi?i bu dile Afrikans dili denilmi?tir. Mslmanlar da bu dili konu?maktad?r, halbuki Ebubekir Efendi derslerini Arapa olarak anlatmaktad?r. Bunun etkili olamad???n? anlay?nca derhal Afrikansa ?renmeye karar verip bu dili ?renmi? ve Arap harfleriyle Afrikansa diliyle bir ilmihal yazm??t?r. ?stanbulda iktidara ?kinci Abdlhamit tahta geince hem tan??mak hem de yapt??? faaliyetleri anlat?p yard?m talep etmek iin ?stanbula gelen Ebubekir Efendi, Padi?ahtan bu ilmihali yay?nlatmas?n? talep etmi? ve kitap bas?lm??t?r. Yay?mlanan bu ilmihalle geri dnen Ebubekir Efendi, halk?n dini ihtilaflar?n? onlar?n anlad??? dille ortadan kald?r?p ortak bir dini anlay?? olu?turmu?tur.
Ebubekir Efendi, Gney Afrikada bir eli grevi de stlenmi?tir. Btn Afrika lkeleri, onu, Osmanl? Devletinin bir temsilcisi olarak grm?ler ve MAYIS 2022 7 bir ?slam limi grebilmek ve tan?yabilmek iin onu ziyaret etmi?lerdir. Ebubekir Efendi, Trk milletini en iyi ?ekilde temsil etmi?tir.
Son derece ayd?n bir din bilgini olan Ebubekir Efendi, oradayken bir ba?ka evlilik daha yapm?? ve e?i Tahorah Han?m?, e?itim verdi?i okula mdr yapm??, k?zlar?n?n e?itimini en st dzeyde almalar?n? sa?lam??t?r. Ebubekir Efendiden daha gen oldu?u iin onun lmnden sonra da bu okulda birok ?renci yeti?tirmi?tir. Bu ?renciler, Hicaz demiryolunun yap?m?nda geni? apl? bir kampanya ba?lat?p, toplad?klar? paray? Osmanl? Devletine arma?an ederek demiryolunun bir an nce yap?lmas?na katk? sunmu?lard?r. Bylece vefal?l?klar?n? gstermi?lerdir.
Ebubekir Efendinin 1880 y?l?nda Cape Townda vefat?ndan sonra Gney Afrikan?n e?itli ?ehirlerinde yeni okullar da a?lm??t?r. Bu okullarda okuyan ?renci ve ders anlatan ?retmenler, Osmanl?n?n son dnemindeki sava?larda toplu dualar yapm?? ve manevi destek vermi?lerdir. Yine toplad?klar? paralar?, Hilal-i Ahmer vas?tas?yla sava?larda kullan?lmak zere bir gnl borcu olarak onlara hep destek veren Osmanl? Devletine gndermi?lerdir.
Ebubekir Efendinin bu blgede yapt??? en nemli al??malardan biri de smrgecili?e kar?? am?? oldu?u sava?t?r. Ebubekir Efendinin o?ullar?ndan biri olan Hi?am Nimetullah Efendi, babas?ndan sonra ?rk?l??a ve smrgecili?e kar?? mcadeleyi devam ettirmi?tir. Bu ba?lamda Ebubekir Efendinin ocuklar? ve torunlar?, Osmanl? Devletine verdi?i deste?i, milli mcadele s?ras?nda Mustafa Kemal Pa?aya da vermi?lerdir. Trkiye Cumhuriyetine gnlden ba?l? bir aile olan Ebubekir Efendinin torunlar?, Trkiye Cumhuriyeti vatanda?l??? da alm??lard?r. Halim Geno?lu karde?imizin verdi?i bilgiye gre Ebubekir Efendinin torunlar?n?n ve Osmanl? kkenlilerin olu?turdu?u Trk aileler, Trk olduklar?n? gururla syleyen insanlard?r ve Atatrk ok sevmekte ve sayg? duymaktad?rlar.
Birka dilde yazabilen, konu?abilen bu ?ahsiyet, Gney Afrikada gemi?te oldu?u gibi bu gn de nemlidir. Gney Afrikal? ve di?er Afrikal? Mslmanlar zerinde hl etkisini devam ettiren Ebubekir Efendi, Trkn bilgisini, irfan?n? koskoca bir k?taya nak?etmi?tir. Bundan dolay? bu ?ahsiyetin ba?ta Erzurum olmak zere tan?t?lmas? Trkiyede de herkese tan?t?lmas? gerekmektedir. Ebubekir Efendinin Gney Afrikal? Mslmanlara yapt??? hizmetlerin sonucunda orada bir Trklk bilinci ve Trk milletine bir gnl ba?? olu?mu?tur. Bizlerin de bu ?ahsiyete vefa borcumuz bulunmaktad?r. Bunu deyebilmenin en kolay yolu, onu tan?tmak ve belki baz? kurumlara onun ad?n? vermekle olabilir. Ebubekir Efendiyi sayg?yla an?yorum; bu bilgileri derledi?im Dr. Halim Geno?lu karde?ime de sevgilerimi ve selamlar?m? gnderiyorum.